Rita havas iun taskon en la Domo de Virinoj, do mi iras sola ankaŭ ĉi tiun semajnfinon. La ĉielo grizas; espereble tio estas nur nebulecaj nuboj, kiuj disiĝos dumtage. Andreas elŝutis kelkajn kantojn de Deep Purple kaj gravuris por mi diskon, kiun mi aŭskultas veturante el la urbo. En la urba trafiko mi ne tre ĝuas muzikon, kaj la dek kvin minutoj da kampara ŝoseo tro mallongas por aŭskulti ĉion, sed mi ne volas iri kromvojon. Necesos hodiaŭ subigi la betulaĉon antaŭ ol ĝi mem falos sur la budon.

Kiam mi turnas la aŭton maldekstren ĉe la pinego, iu knabo staras en la vojkruciĝo. Estas apenaŭ la oka kaj duono, kaj tiuhore li devus sidi super glaso da ĉokoladlakto kun la okuloj en iu komikso. Jen kion faradis Kristoffer kaj Andreas tiuaĝe.

La betulo ankoraŭ staras, kaj la gazono plenas je flavaj folietoj. Estonte mi havos malpli por rasti, kaj krome brullignon por la sekvonta vintro. Betulaĵo estos bona. Por ĉi tiu vintro mi havas precipe piceaĵon. Restas iom el ĝi por segi, sed tio malpli urĝas ol la diabla betulo. Ĝi estis bela kiam ni aĉetis la somerdometon, sed nun mi antaŭĝojas, ke ne plu necesos timi ĉiun aŭtunan ŝtormon.

Kompreneble Rita deziras, ke ĝi restu. Nu, ŝi pensu kion ŝi volas. Ŝi preskaŭ neniam venas ĉi tien. Certe ne estos ŝi, kiu zorgos pri la restaĵoj de la budo, se la betulo masakros ĝin.

Oni devus esti duopo, tamen nun la afero statas ĉi tiel.

Levante la sakojn el la valizujo mi aŭdas gruzon kraketi. Jen la knabo el la vojkruciĝo. Li ŝajnas malbone vestita en trejnpantalono kaj maldika jako.

“Saluton”, mi diras.

“Saluton.”

Mi scivolas, kie li hejmas. Nilsson ne povas havi tiel grandan nepon. Kaj ĉe la novuloj mi ĝis nun ne vidis infanon.

“Vi ne misvagis, espereble?”

Li ne respondas. Mi fermas la valizujon kaj portas miajn aĵojn endomen. La pordo malemas, kiel ĉiam en humida vetero, kaj endome estas pli malvarme ol ekstere. Mi malfermegas la pordon kaj ekserĉas en la ŝtipujo. Strange, kiom ajn mi tranĉas, tamen mankas splitoj, kiam mi bezonas ilin. Mi elektas tabulpecon kaj komencas spliti.

“Kion vi faras?” aŭdiĝas knaba voĉo.

Nekredeble. La diablido enŝteliĝis per siaj trejnŝuoj kvazaŭ li hejmus ĉi tie. Mi rektigas la dorson kaj gapas al li. Li ne palpebrumas, sed simple restas tie kun absolute nula mieno.

“Ne enpaŝu per tiuj kotaj ŝuaĉoj”, mi diras.

Sufiĉe stulte, efektive. Per tio mi pli-malpli invitas lin, kaj li vere deŝiras la ŝuojn – malnodi laĉojn estas eksmoda arto – kaj jen li staras nudpiede sur tapiŝo iam teksita de mia bopatrino. Mi frostas vidante lin.

“Ĉu vi ne havas ŝtrumpojn?”

Neniu komento, do mi dediĉas mian atenton al la forno. Mi eble devus forigi cindrojn, sed tio restu por morgaŭ.

“De kie vi venas? Ĉu vi apartenas al Evert kaj Ingalill?”

Nek tion li respondas. Baldaŭ jam estas tiom da fajro, ke eblas enŝuti du ŝtipetojn.

“Metu pli dikajn pecojn”, li diras. “Tiam estos varme.”

Mi rigardas lin pli zorge. Ne, mi ne povas elpensi, al kiu li apartenas. Ĉu li eble fuĝis de iu zorganto? Sed mi konas neniun ĉi-proksime, kiu prenas zorginfanojn.

“Evidente vi ne konas ĉi tiajn fornojn”, mi diras. “Ĉu viaj piedoj ne malvarmas? Remetu la ŝuojn, vi ne povas tiel nudumi.”

Mi komencas malpaki miajn aferojn, dum li luktas pri la ŝuoj, ankoraŭ firme noditaj.

“Kie via patrino, do?”

Li ignoras min.

“Nu, kafon vi sendube ne trinkas”, mi murmuras kun la termoso enmane.

“Mi ja trinkas.”

Mi ne scias, ĉu li seriozas, tamen mi iras preni du tasojn. Pri subtasoj mi fajfas, kiam Rita ne kunestas.

“La forno bezonas tro da tempo por varmiĝi”, mi diras. “Do termoso ne malutilas.”

Mi verŝas.

“Ĉu vi havas lakton?” li demandas, kvazaŭ ĉi tio estus damnita kafejo.

Mi kapneas. Poste mi iras preni papersaketon kun biskvitoj, skuas ĝin renverse por faligi musfekaĵojn en la rubsitelon, kaj poste surtabligas ĝin.

“La biskvitojn vi prefere trempu, ĉar ili eble malmoliĝis.”

Li ektrinkas kaj baldaŭ suĉas malsekan biskviton. Nun jam senteblas varmeto radianta de la forno, kaj mi enŝutas du ŝtipojn.

“Kiel vi nomiĝas?” mi diras, verŝante pli da kafo.

“Paul.”

Paul, ĉu? Jen nekutima nomo de juna knabo.

“Mi estas Lasse.”

Li suĉadas sian trian biskviton.

“Ŝajne vi hodiaŭ ne matenmanĝis.”

“Mi ja manĝis.”

Mi prenas sitelon kaj iras al la puto. Kiam mi revenas, li demandas:

“Ĉu ne estas krano en la domo?”

“Ne estas. Nek defluilo. Jen necesas porti enen kaj elen.”

Mi fermas la pordon, ĉar jam pli varmas endome ol ekstere. Ankoraŭ kelkajn ŝtipojn, poste eblos lasi tion ĝis vespere.

“Post iom mi faligos betulon. Sed vi eble devus iri hejmen. Sendube oni scivolas, kie vi estas.”

“Mi ne hejmas ĉi tie. Mi restos nur dum la semajnfino.”

“Mi komprenas. Por mi same. Ĉe kiu vi do restas?”

“Ĉe mia onklo kaj lia edzino. Mia panjo iris al Gotenburgo.”

Mi ankoraŭ ne komprenas, kiu estas lia onklo, sed tio sendube riveliĝos post iom. Mi tralavas la termoson kaj forigas la biskvitosakon.

“Mi pruntis motorsegilon”, mi diras kaj ekiras al la aŭto.

Kiel atendite, li staras en la pordo, kiam mi revenas kun la segilo de Franzén kaj speciala levilo, kiujn mi pruntis. Mi pluas al la betulo, kaj li postkuras min.

“He, bubo, fermu la pordon post vi!”

Li rekuras kaj ŝovfermas la pordon. Ŝajne ĝi ankoraŭ malglatas, sed mi decidas ne incitiĝi pri tio, ĉu ĝi bone fermiĝas aŭ ne.

“Pro ĉielo, ne tuŝu ĉi tiun”, mi diras metante la segilon sub la arbon. “Mi ne volas ke vi seniĝu de brakoj kaj kruroj.“

“Ekzistas filmo kun la nomo Teksasa ĉensegila masakro.”

“Laŭdire ja, sed ĝi nepre estas malpermesita al infanoj, same kiel ĉi tiu segilo.”

“Mia panjo spektis ĝin.”

“Nu, en ĉiu brusto estas sia gusto.”

Mi zorge rigardas la betulon. La foliaro plejparte kuŝas surtere, kaj parto de ĝia frondaro jam de kelkaj jaroj estas seka kaj nuda. Lastjare mi forigis du branĉojn, kiuj batadis la budon en forta vento, kaj de tiam ĝi malsimetrias. Ĝi simple ne bonfartas.

Mi rondiras ĉirkaŭ ĝi gvatante supren. Ĝi kliniĝas en iomete alia direkto ol mi preferus. Tamen tio devus ne esti vera problemo. Mi pensas ke la afero prosperos.

“Kial vi faligos ĝin?”

Mi ĝisiras kaj prenas la segilon.

“Por ke ĝi ne falu en ŝtormo.”

Sonas iel strange, kiam mi respondas tiel, sed mi ne emas pli bone klarigi. Do mi okulmezuras la direkton foren de la budo, startigas la segilon kaj eksegas la direktilan breĉon. La motoro knaregas, mi sentas vibradon tra la manartikoj, segaĵo ŝprucas flanken, kaj mi flaras odoron de benzino kaj freŝa betulaĵo. Kiam mi finis la suban segon kaj la triangula peco falas teren, mi estingas la segilon.

“Tio ja aspektas bone”, mi diras.

“Jes ja”, diras la knabo, kvazaŭ mi petus lian konsenton.

Mi rondiras ĉirkaŭ la betulo.

“Nun vi restu for de ĉi tie. Staru jene sur la gazono, dudek metrojn malantaŭ mi. Vi absolute ne rajtas iri ĝis la arbo.”

Li retropaŝas, kaj mi ekas. Facilas segi, sed mi ne hastas. La ĉeno malrapide ronĝas la trunkon. Mi zorge celas, rekte al la direktila breĉo. Duonvoje tra la trunko mi haltas, prenas la levilon kaj enŝovas ĝin en la fendon. Poste mi pluas. Mi finas tuj antaŭ ol trasegi kaj eligas la segilon. Mi intencis premi per la levilo, sed la betulo jam survojas suben. Ĝi ekfalas en la direkto kiun mi volis, sed jen rompiĝas kelkaj el la fibroj, kiuj plu kuntenas la trunkon. Ĉu mi eble lasis tro maldikan ĉarniron? La tuta betulo iom turniĝas, mi retroiras je kelkaj paŝoj kaj vidas ĝin krake falegi foren-maldekstren. La trunko dissaltas de la stumpo kaj ĵetiĝas flanken, tamen restas kelkaj metroj ĝis la budo, do ĉio en ordo. Ĉirkaŭen flugas branĉetoj kaj sekaj folioj restintaj en la frondaro.

Mi sentas nekredeblan malpeziĝon; iel mi kvazaŭ ebrietas. Estas amuze faligi arbon! Mi sentas, ke mi dum la tuta mateno estadis en tensio. Mi ekavidas preni drinkon je ĉi tio, tamen mi ne kunportis alkoholaĵon.

“Nu vidu, tio iris tute bone, ĉu ne?” mi diras, turnante min al la knabo, sed li ne restas.

Diodamne! Ĵus li ja staris tie. Glacia ondo trairas min. Kien malaperis la diablido? Mi kuretas antaŭen ĝis la kuŝanta betulo, gvatas enen sub la branĉoj kaj trunko. Tamen mi ja devus vidi lin, se li avancus ĉi tien. Sed mi gapis nur al la ĝusta segodirekto kaj vidis nenion flanke.

Mi rigardas ĉirkaŭ mi. Kie li malaperis?

Tiam mi aŭdas lian voĉon el trans la budo.

“Ĉu vi faligos alian arbon?”

Kaptas min furiozo; dum momento mi dezirus, ke li vere kuŝu tie sub la betulo kun rompita dorso.

“Kia damnita kreteno vi estas!” mi kriegas per seka buŝo. “Ĉu vi komprenas nulon? Mi ordonis al vi stari senmove malantaŭ mi. Malgraŭ tio vi nepre volis morti.”

Mi iras kontraŭ li kun fermitaj pugnoj, li retroiras, atente. Io en liaj okuloj haltigas min.

“Ĝi facilege povus fali sur vin. Ĉu vi aŭdas?”

Li ne respondas, nur gapas rekte al mi. Lia rigardo ne plenas je timo, nek je surpriziĝo. Tiuj okuloj esprimas rekonon, atendon. Li rigardas rekte tra mi, en min. Mi estas malkaŝita, mi ekkonscias, ke mi efektive kriegas kontraŭ mi mem, kaj li tion scias. Mi turnas min, portas la ilojn en la budon, fermas la pordon kaj enpoŝigas la ŝlosilon.

Mi kelkfoje spiras profunde. Plu restas odoro de ĵus segita ligno. Mi pensas pri Kristoffer. Jam longe li ne venas ĉi tien. Mi scivolas, ĉu li iam ajn venos. Eble se li havos proprajn idojn.

La knabo staras ĉe la betultrunko deŝirante arboŝelon, kvazaŭ nenio okazis. Mi iras duonvoje al li, timeme.

“Paul”, mi diras. “Kulpis mi. Mi devus neniam faligi ĝin kun infano proksime. Ni eniru trinki ion.”

Mi iras al la dometo. Nun estas agrable endome. La fajro finbrulis, mi ŝovas la kamenklapon, alportas botelon da biero el la vestiblo. Kaj jen li en la pordo, etendante al mi pecojn da betulŝelo.

“Ĉi tiujn vi povos uzi por fari fajron.”

Mi akceptas la betulŝelon kaj metas ĝin en la ŝtipujon.

“Ĉu vi ŝatas sukon el nigraj riboj? Verŝajne ni havas nur tian.”

Li envenas kaj sidiĝas samloke kiel matene. Mi serĉas en la ŝranko. Botelo markita 2008 havas tavolon da ŝimo. La plej novaj estas el 2012. Mi malfermas unu el ili kaj flaras. Ĝi ŝajnas en ordo.

“Mia edzino kuiris la siropon. Niaj filoj trinkadis multe da tiaĵo, kiam ili estis pli junaj.”

Mi alportas kruĉon da akvo, diluas siropon en glaso kaj poste sidiĝas kun mia biero. Ni ambaŭ trinkas. En la forno kraketas kunfalantaj braĝoj.

“Mi baldaŭ plu okupiĝos pri la betulo. Tio estos bona brulligno, sed ĝi devos longe sekiĝi.”

Ni ripozas dum kelka tempo. Mi alportas la diskon el la aŭto, kaj poste ni aŭskultas Deep Purple per la malnova diskilaĉo de Andreas.

Meze de Child In Time blua Audi haltas ekstere sur la vojeto. Ĝia pordo malfermiĝas, kaj la novulo loĝanta en la eksa domo de Grönlund aperigas la kapon.

Mi eliras. La knabo restas. La nuboj finfine disiĝis, kaj la suno briligas la sudan muron kaj difektitan latkradon por rozoj.

“Mi serĉas mian nevon”, li diras. “Ĉu vi hazarde ie vidis nazmukulon de dek jaroj?”

“Temas pri Paul, ĉu?”

Dum momento li silentas.

“Do li estis ĉi tie?”

“Li ankoraŭ restas. Ni ĵus faligis betulon.”

Mi montras foren al la kuŝanta arbo. Li ŝajnas neinteresita.

“Li devas veni nun, se li volas ion manĝi.”

La knabo montras sin en la dompordo, starante silenta.

“Ne trudu vin al fremduloj”, diras la novulo. “Nun venu kaj lasu homojn en paco. Ni manĝos.”

“Mi ne malsatas”, diras Paul.

Li senmovas kun la sama nula mieno, kiel matene.

“Li rajtas resti ankoraŭ, se li volas”, mi diras. “Mi ĝojas havi akompanon.”

La onklo paŭtas.

“Hm. Do vi estos sen manĝo. Ĉu vi mem trovos la vojon reen?”

“Jes.”

“Antaŭ ol krepuskos, vi revenu. Mi ne intencas dumnokte ĉasadi vin. De via patrino ni sendube nenion aŭdos, ĝis vi devos iri hejmen.”

La knabo turnas la dorson al sia onklo kaj ekgratas malfiksiĝantan farbon de la pordofosto. La onklo fermegas la aŭtopordon kaj forveturas tiel ke gruzo dissaltas sub la radoj.

“Ĉu troviĝas pli da suko?”

“Certe. Poste ni preparu ian manĝon. Sed unue mi iom laboros.”

Mi forigas branĉon post branĉo per la motorsegilo, kaj Paul trenas ilin ĝis la budo. La pinton ni altrenas per komuna klopodo. La trunko aspektas plumpa, kuŝante tie, kvazaŭ ĝi dikiĝus falante teren. Restas dissegi ĝin je porteblaj pecoj. Sendube mi havos sufiĉe pri tio morgaŭ. Eble eĉ la sekvan semajnfinon. Nun mi dissegas la branĉojn je konvenaj pecoj, kaj Paul komencas novan ŝtipostakon apud la budo.

“Nu, sufiĉe”, mi fine diras. “Jen ŝvitiga afero. Nun mi malsatas.”

En la dometo jam malpli varmas. La betulŝelo de Paul estas malseka, do mi uzas paperon kaj kelkajn splitojn de matene. La fajro tuj ekflamas, mi alŝutas du ŝtipojn kaj metas kaserolon sur la fornon.

“Jen blankaj fazeoletoj kun tomatoj, kaj jen viandosaŭco. Ĉu bone? Kune tio iĝos satiga raguo. Kaj kion vi pensas pri ĉi tio?”

Mi montras al li plastan botelon.

“Kio?”

“Pasto por friti krespojn. Konfitaĵo troviĝas en la ŝranko.”

Li manĝas kiel konvenas al dekjara knabo, sed ne gravas, mi havas provizojn. Prefere satiĝu tiu, kiu devas kreski.

Post la krespoj ni kuiras kafon kaj duafoje aŭskultas Deep Purple.

Ĉi-sezone krepuskas frue. Estas nur iom post la kvina, sed el la dometo la ekstero aspektas karbe nigra. Ni iras ĝis la aŭto kaj ensaltas.

“Ĉu li nun koleros, via onklo? Ĉar jam estas mallume?”

Li tiras la ŝultrojn.

“Ne gravas.”

Mi malrapide veturas ĝis la pli granda vojo, plue dekstren kelkcent metrojn, kaj jen malsupren al la domo de la novulo. Lumas el kelkaj fenestroj.

“Dankon pro via helpo pri la branĉoj”, mi diras, kiam li elaŭtiĝas.

“Ĉu morgaŭ ni dissegos la grandan trunkon?”

“Sendube ni devos provi. Se ni havos la fortojn.”

Ĉi tiu novelo aperis en la januara kajero de La Ondo de Esperanto (2016). Oni povas represi la supran tekston nur kun la permeso de la aŭtoro.

Jen ĝi aperis – la granda literaturhistorio! Ĝia fizika aspekto estas tre alloga kun amaso da ilustraĵoj kaj plaĉa grafika aranĝo. Krom la ĉefa kronika parto ĝi havas plurajn gravajn aldonaĵojn. Pli ol mil piednotoj aperas paĝopiede, sed pli ampleksaj referencoj aperas en kvindekpaĝa apendico, kie kolektiĝas amaso da interesaj informoj. Sekvas antologia parto, bibliografio kaj indeksoj, krom de personoj ankaŭ de revuoj, de temoj kaj – tre utila – de verkoj.

La du aŭtoroj dividis inter si la verkadon. La diversaj ĉapitroj ne estas aparte subskribitaj, sed evidente Silfer ĉefe respondecas pri epokaj superrigardoj kaj ĉapitroj pri teatro, dum Minnaja ĉefaŭtoris la reston, do la plimulton. Oni sufiĉe facile distingas la du stilojn.

Mi tre ŝatas la manieron laŭ kiu Minnaja rakontas kaj analizas la historion. Lia stilo estas simpla kaj klara, la lingvaĵo plejparte bona kaj la rakonto konkreta, flua kaj atentokapta. Li ofte uzas historian prezencon, kio helpas al mi senti proksimecon kaj ĉeeston en la evoluo kaj eventoj. La stilo de Silfer estas pli vortriĉa, kelkfoje vante esotera, kaj liaj manioj kaj ŝiboletoj iom lacigas min.

KOMPARO

La sola pli frua verko de sama amplekso estas la anglalingva Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (CEOLE) de Geoffrey Sutton aperinta en 2008. La du verkoj tamen ege diferencas inter si, ne nur per la lingvo. Dum Historio de la Esperanta literaturo (HEL) pli amplekse traktas la fruajn epokojn ol la malfruajn, en CEOLE estas male. Dum HEL kronikas, revuas kaj analizas, CEOLE ĉefe kolektas amason da faktoj. Sutton ne eldiras proprajn prijuĝojn pri la verkoj, sed citas erojn el diversaj recenzoj, tiel ke mi ofte sentas min invitata en diskuton. Male, Minnaja preskaŭ ĉiam prezentas sian propran prijuĝon kaj nur de temp’ al tempo citas el recenzoj, ofte por subteni aŭ precizigi la eldiritan opinion, relative malofte por pridiskuti ĝin. Persone mi trovas esence, ke la aŭtoro mem pesu kaj prijuĝu la traktatajn verkojn, sed mi plej ŝatus havi kombinon de ambaŭ aliroj, kio kompreneble rabus pli da spaco.

Sutton en CEOLE strebas katalogi ĉiujn verkojn originalajn kaj tradukitajn de ĉiu traktata verkisto. En HEL ni ricevas elekton, kies kriterioj kaj motivoj ne klaras. Tute ne aperas listoj de kompletaj verkaroj, kion mi trovas manko. La leganto ne povas scii, kio estas ekskludita.

La traktado de tradukita literaturo en HEL estas kaprica. Komence oni ja mencias multajn tradukaĵojn fare de Zamenhof, Grabowski, Kabe kaj aliaj. Poste estas menciataj verkoj el Dante, Boccaccio, Madách, Martinson, Grass kaj kelkaj aliaj. Sed mankas amaso da gravaj tradukaĵoj, kiel tiuj el Gogol, Dostojevskij, Kalevala, Kivi, Lagerlöf, Bulgakov, García Márquez, Hemingway, Miyazawa, Tolkien, Kertész kaj multaj aliaj.

Se daŭrigi la komparon, mi trovas HEL-on pli bela, pli zorge kaj konscie redaktita kaj pli flue legebla ol CEOLE. HEL amase citas el poemoj, malofte ankaŭ el prozaj verkoj, dum ĝi iufoje resumas la intrigon de romano, kio ne okazas en CEOLE. Ankaŭ la ampleksa referencaro estas atuto en HEL.

En CEOLE aperas mallonga parto kun “specimenoj”, por montri al la anglalingva leganto kiel aspektas Esperanto, kaj aldone vortareto por helpi deĉifri la tekstojn. En HEL aperas antologio, kies poezia parto ampleksas 56 paĝojn kaj la proza 22. La kriterioj de elekto estas neesprimitaj kaj nekompreneblaj al mi. Relative multaj poetoj ja estas reprezentitaj. Sed la malgrandega proza elekto estas nur bizara.

Ambaŭ verkoj dividas la Esperantan literaturhistorion en epokojn, sufiĉe simile. La interperiodaj limjaroj laŭ Sutton estas 1920, 1930, 1952, 1975. Laŭ Minnaja kaj Silfer temas pri 1921, 1937, 1952, 1970, 1993. Mi persone ne komprenas la obsedon de esperantistoj pri divido en epokojn, kiu en HEL havas la maloportunan sekvon, ke verkistoj longe aktivaj estas dishakitaj en pecojn.

Fine de la komparo mi menciu, ke ambaŭ verkoj tute ne – aŭ tre malmulte – traktas la ĝeneralan historion de la monda literaturo, nek la rilaton inter la Esperanta kaj monda literaturoj, eble ĉar malfacilas trovi tian rilaton. Ĉu do nia verda kulturo estas izolita insulo?

ANALIZOJ

Al mi persone malfacilas analizi aŭ eĉ nur priskribi poezion. Tial mi admiras la klarajn kaj kompreneblajn prezentojn de Minnaja pri verkaroj, poemaroj aŭ unuopaj poemoj de multaj Esperantaj poetoj. Evidente la multaj kaj ampleksaj citaĵoj helpas krei imagon pri la verkoj. Konkludoj foje estas ege trafaj. Pri Kalocsay li skribas: “entuziasmo estis ne pri tio, kion li diris per la versoj, sed pri la versoj, per kiuj li tion diris” (p. 121).

Kiam temas pri la prozo, li ŝajne ne havas egalan talenton. Nu, pluraj verkoj ja estas trafe prezentataj, ekz. la verkoj de Meye, Newell, Szilágyi, Francis kaj Nemere. Sed aliaj ne, laŭ mia opinio. Ofte li donas resumon de la intrigo sed malmulte pli. Prozaj citaĵoj aperas malofte. Alifoje la prezento maltrafas punktojn aŭ flankojn, kiuj ŝajnas al mi esencaj. Ĉe kelkaj verkoj ŝajnas, kvazaŭ li ne vere legis ilin, ekz. Kanako el Kananam de Linton, Morto de artisto de Löwenstein kaj la novelaroj de Karpunina.

Traktante Metropoliteno de Varankin, li mencias nek la metrokonstruon nek la meta-literaturan trajton, do ke ĝi estas romano pri la verkado de tiu sama romano. Pri Sen titolo de Ŝirjaev li asertas, ke ĝi “estis finita jam en 1898”. Simpla komparo kun la tekstoj, kiujn la junulo vere kreis tiuepoke, tuj pruvus tion absurda. Ĉe Homoj sur la tero de Engholm Minnaja ŝajne maltrafis la ĉeftemon esprimitan jam en ĝia titolo.

Pli grava manko estas la plena silentado pri iuj verkoj kaj verkistoj. Plej ŝoke mankas ajna mencio de Karuseloj… de Sara Larbar (Lilia Ledon da Silva). Tiu estas romano el 1987, kiu unikas el pluraj vidpunktoj, plej grave pro la vertiĝa stilo adaptita al la rakonto. Ne eblas, ke Minnaja ne konscias pri ĝia ekzisto, do la ekskludo estas grava misdecido.

Mankas ankaŭ mencio de verkistoj kiel Peter Brown, Jana Cichová, Gerard Cool, Deng Huijin, Vladimir Glazunov, Adalberto Huleŝ, David K. Jordan, Anja Karkiainen, Benita Kärt, Yohanes Manhitu, Donald W. Munns, Eduardo Novembro, Darik Otira, Penka Petkova Papazova, Benoît Philippe, Eija Salovaara, Viktor Sapoĵnikov, Margit Thoraeus-Ekström, Valda Vinář kaj Ye Junjian (Cicio Mar). Laŭ mi ili ja meritus mencion almenaŭ samrange kun pluraj minoraj aŭtoroj aperantaj en la verko. Ĝenerala problemo en HEL estas malekvilibro inter la spaco dediĉata al diversaj verkistoj, verkoj kaj aferoj. Mi volonte legus pli amplekse pri la verkoj de Ŝirjaev, Tóth, de Jong, Ungar, Löwenstein. Ial oni tute ne citas el verkistoj kun rimarkinda proza stilo, kiel Ŝirjaev, Szilágyi, Lorjak, Tóth, Urbanová kaj Bronŝtejn.

SILFER

Ĉiuj personoj kaj fenomenoj en la rondo ĉirkaŭ Giorgio Silfer (la Patrolo, Literatura Foiro ktp) estas detale kaj multpaĝe prezentataj. La aŭtoroj de HEL trotaksas ĉion ligitan al la Silferaj rondoj, sed plej grave la ideon, ke esperantistoj estas “popolo aŭtonoma” (p. 59). Tiun ideon oni imputas al multaj aŭtoroj mortintaj, kaj oni insiste penas retrospuri ĝin tra Baghy kaj Privat ĝis Zamenhof. Oni eĉ asertas, ke la mala opinio “restas tamen limigita al kelkaj tute marĝenaj unuopuloj” (p. 488). Per tia manko de realismo oni laŭ mi riskas ridindigi ankaŭ la seriozan enhavon de la verko. Estus domaĝe, se ĝi ekhavus reputacion de “Civita” memglorado, ĉar malgraŭ siaj mankoj ĝi ja estas riĉa, valora kaj alloga prezento de la Esperanta beletro.

La teatraj ĉapitroj de Silfer konstituas detalan kronikon pri teatroprezentadoj inter 1898 kaj 1993, en kongresoj, radiodisaŭdigoj kaj klubvesperoj. Temas plejparte pri verkoj tradukitaj, kaj la originala dramverkado iel perdiĝas en amaso da detaloj pri aktoroj kaj alio. Eble estus pli oportune eldoni ĉi tiujn ĉapitrojn en aparta volumo pri teatro. Tiu povus esti valora dokumento, kvankam la teksto estas senfokusa kaj bezonus sarkadon kaj redaktadon. En la nuna kunteksto ĝi iom malkonvenas, ankaŭ pro la stilo. Legante ĝin mi kvazaŭ aŭskultas monologon de maniulo delogita de sia propra voĉo.

La Esperanta literaturo estas relative vira afero. Ofte ĝi ŝajnas eĉ pli vira pro la emo de viraj kritikistoj atenti precipe aliajn virojn, kaj pro la konata fenomeno de klikoj aŭ “skoloj” el viroj, kiuj admiras kaj helpas sin reciproke. Bedaŭrinde ŝajnas al mi, ke ankaŭ HEL iomete kontribuas al tiu tendenco. Pluraj aŭtorinoj estas traktataj pli avare kaj malestime ol kompareblaj viraj verkistoj, aŭ eĉ mankas tute. Nu, oni trovas ankaŭ esceptojn bone prezentatajn.

Aperas en la verko kelkaj neglositaj terminoj, kiujn mi ne renkontis pli frue, komprenataj nur per la kunteksto: kanvaso (= intrigo, fabulo), marketro (= muntaĵo de intrigeroj) kaj nigra literaturo (= distraj verkoj pri krimoj). Krome Silfer uzas kelkajn teatrajn terminojn, kiujn li tamen piednote glosas.

RESUME

Resume mi dirus, ke la verko donas tre valoran kaj interesan imagon pri la originala Esperanta poezio de 1887 ĝis 2014. Ĝi faras tion per plejparte trafaj analizoj kaj abundaj poemcitaĵoj, jen en la kronikaj ĉapitroj, jen aldone en la antologia parto. Oni tamen ne traktas la plej popularan poezion – tiun kantatan.

La prozon ĝi traktas iom malegale, jen bone kaj interese, jen en iom mankhava kaj magra prezento, jen tute neglekte. La analizoj kaj interpretoj de prozaj verkoj kelkfoje estas trafaj. Alifoje ili ŝajnas al mi ne tre lertaj, aŭ eĉ tute mankas. Malofte aperas prozaj citaĵoj, kaj la tielnomata antologio proza estas nur malbona ŝerco. Fojfoje Minnaja donas resumojn de romanintrigoj, kio tamen ne egalas analizon. (En unu tia resumo sur p. 302 li eĉ ne hezitas malkaŝi la finon, kion legantoj de krimromanoj ne aprezas.) Ankaŭ la spaco dediĉita al diversaj prozverkistoj ŝajnas al mi iom malekvilibra, kaj la plena silento pri iuj verkoj kaj aŭtoroj konsternas min. La informoj pri originalaj teatraj verkoj riskas droni en kaprica vortlavango pri ĉio kaj nenio.

Tamen, malgraŭ evidentaj mankoj, HEL estas valora historia kroniko, precipe pri la poezio kaj la fruaj epokoj de la Esperanta literaturo. Se temas pri la prozo kaj la malfruaj epokoj, la verko de Sutton donas gravan kompletigon, kiun utilus esperantigi.

Sten Johansson

Ĉi tiu recenzo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/11/recenzo-61

Posttagmeze ni ne same rapidis de la lernejo. Ni pasumis preter la butikoj de Avenida Lincoln, rigardis en la montrofenestrojn, legis la afiŝojn de magazinoj ekster la gazetbudoj. Marisol klopodis iom rapidigi nin, ĉar ŝia buso ekiris kvaronhoron pli frue ol la nia, sed efektive ni ĉiam havis sufiĉe da tempo. La stratoj restis kvietaj, ĉar la vespera svarmado ankoraŭ ne komenciĝis, kiam finiĝis niaj lecionoj.

Iutage, antaŭ ol eniri en Avenida Lincoln, Consuelo proponis:

“Kial ne iri laŭ Calle Zacamil?”

Ni rigardis ŝin. Kia ideo!

“Ĝi ne estas agrabla strato”, diris Marisol.

“Sed ni povus rigardi la putinojn.”

Wendy ŝajnis konsternita, kaj mi iom cerbumis.

“Ĉu ili ne laboras nokte?” mi diris.

Mia pliaĝa frato Toño kutime nomis ilin noktaj papilioj, kaj mi ne povis imagi ilin en la intensa posttagmeza sunbrilo.

“En Calle Zacamil ili staras ankaŭ tage. Venas tien kamionŝoforoj kaj aliaj, kiuj laboras dum la tuta nokto.”

Neniu demandis, kiel ŝi scias tion. Marisol ne volis rigardi ilin, sed ŝi ne povis paŝi sola al la buso, do la rezulto estis, ke la tuta kvaropo iris laŭ Calle Zacamil.

Ĝi vere estis teda strato, longa, rekta kaj senombra. Ŝajne situis tie plejparte oficejoj kaj etaj fabrikoj, unu benzinvendejo kaj iom pli fore kiosko de tortiljoj. Apud ĝi sidis du indianinoj vendante legomojn. Mi ne scias, kial ili elektis tiun lokon, ĉar la aŭtoj nur preteriris, tiel ke polvo neĝis sur tortiljoj kaj legomoj. Ĉiuokaze Consuelo paŝis tien por aĉeti botelon da kolao, kiun ni dividis, kaj poste ni pluiris. Mi komencis senti kalkanan frotvundon. Estas strange, ke kelkaj stratoj kaŭzas pli da frotvundoj ol aliaj, kaj Calle Zacamil estis tipa frotvundiga strato.

Tuj post trafikcirklo tri putinoj staris trans la strato. Du estis dikaj kaj unu maldika. Ni haltis por gapi al ili.

“Ni ne haltu ĉi tie”, diris Marisol. “Venu, ni devas iri al la busoj.”

Consuelo ridis.

“Mi ne komprenas, ke iu volas esti kun tiaj grasulinoj”, mi diris.

Unu el la dikaj mansignis al ni kaj kriis, ke ni foriru de tie. Sed ĝuste tiam liveraŭto alveturis kaj bremsiĝis inter ni kaj la putinoj. La ŝoforo malfermis la pordon niaflanke kaj fajfis.

“Ĉu vi ŝatus etan veturigon, beletaj?”

“Kien?” diris Consuelo, dum Wendy kaj Marisol ekkuris foren kiel du timigitaj kunikloj. Mi kaptis la brakon de Consuelo provante tiri ŝin en la sama direkto.

Tiam la dikulino, kiu kriis al ni, alpaŝis tra la strato.

“Malaperu!” ŝi raŭkis al ni. “Ĉesu stratumi kaj iru hejmen!”

Poste ŝi turnis sin al la ŝoforo.

“Kaj vi, koko de diablo, lasu la lernejajn knabinetojn, se vi volas plu konservi la fikilon!”

Refoje Consuelo ridis, kaj ni paŝis ĝis Wendy kaj Marisol.

“Konfesu ke ĉi tio superas gapadi al senvaloraĵoj en butikfenestroj!” ŝi diris.

“Mi neniam revenos ĉi tien”, diris Wendy. “Li sendube pensis, ke ni estas tiaj.”

“Certe. Putinoj en lerneja uniformo, ĉu ne? Vi estas tro infaneca, Wendy. Li nur ŝercis, komprenu.”

Mi turnis min por rigardi. La dika putino plu staris parolante kun la ŝoforo.

“La maldikulino ŝajnas tre juna”, mi diris. “Ŝi eble estas filino de tiu, kiu koleris.”

“Ŝi ne povas”, diris Wendy. “Kiu volus edziĝi al putino?”

Nun Consuelo ridis triafoje, pli laŭte ol antaŭe.

“Kiom vi aĝas, Wendy? Ĉu vi pensas ke nur edzinoj povas havi bebon?”

“Ne, kompreneble ne. Sed ĉu tiuj vere havas infanojn? Imagu, se via propra panjo estus tia!”

Nun la liveraŭto ekiris. Mi rigardis malantaŭen. Restis nur du putinoj en la sunbrilo apud la trafikcirklo, unu dika kaj unu maldika.

“Mi ne komprenas, kial li preferis la dikulinon”, mi diris.

“Komprenu, Lorena, ke iuj viroj ŝatas grason”, diris Consuelo. “Aŭ eble li prenis ŝin ĉar ŝi kostas malpli.”

“Kiel vi povas scii?” mi diris.

Nun ŝi nur ridetis.

“Mi scias ĉion sciindan. Mia granda fratino Carmen jam havis amason da uloj. Mi vidis ilin umi. Pli-malpli, ĉiuokaze.”

“Ĉesu!” diris Wendy. “Vi naŭzas min!”

Mi ŝatus demandi ŝin pli multe pri tiuj aferoj, sed mi ne volis, kiam la aliaj ĉeestas. Mi ne estis certa, precipe pri Wendy. Eble ŝi povus klaĉi al la monaĥinoj.

Enbuse hejmen al Santa Teresa, Consuelo ripetadis, kion diris la dika putino al la viro en la liveraŭto. Tio estas, ne laŭte, sed flustre en mian orelon. Unue ŝi kvazaŭ okulmontris al iu knabo en la buso, kaj poste ŝi flustris, ke tiu koko de diablo perdos la fikilon. Mi ridis tiel, ke mi preskaŭ pisetis, kaj Wendy klopodis ŝajnigi, ke ŝi ne konas nin.

Tiun printempon ni promenis dekfoje aŭ pli laŭ Calle Zacamil por rigardi la putinojn, dum la posttagmezoj iĝis pli kaj pli varmegaj kaj polvoplenaj sur la longa strato. Iufoje staris tie nur unu, alifoje tri aŭ kvar. Okazis eĉ ne unufoje, ke staris neniu. Se la plej kolerema ĉeestis, ŝi gestis minace al ni kaj kriis, ke ni iru hejmen. La aliaj putinoj ŝajne ne zorgis pri ni, nek eĉ rigardis al ni. La juna maldikulino nur iufoje ĉeestis.

Paŝante tie mi ŝvitis en mia lerneja uniformo, kaj la ĝisgenuaj ŝtrumpoj jukigis al mi la krurojn. La putinoj havis ŝuojn kun altaj kalkanumoj, jupojn, kiuj apenaŭ kovris la kalsonetojn, se entute ili surhavis kalsonetojn, kaj striktajn bluzetojn. Pli malfrue printempe ili tenis ombrelojn kontraŭ la suno. La grasaj ventroj falte ondis, kaj la femuroj tremis. Nu, mi pensas, ke ili tremis, sed vere mi ne vidis tre detale de trans la vasta strato.

“Mi dezirus, ke ni povus surhavi tian veston”, mi diris iutage.

“Fi, vi estas freneza”, diris Wendy kun supereca mieno. “Nur malbonaj virinoj tiel montras ĉion. Ili estas malpuraj.”

“Mi pensas ke ne. Cetere multaj en la televido estas vestitaj tiel. Kantistinoj. Ili sendube estas same puraj kiel vi. Aŭ eĉ pli.”

“Mi ne pensis tiel”, ŝi diris. “Ili estas malpuraj en alia maniero.”

“Vi volas diri pekaj, ĉu ne”, diris Consuelo.

“Nu, naŭzas min tio, kion ili faras. Tio malpurigas ilin.”

“Hm. Vi pensas, ke la viroj malpurigas ilin, kiam ili enŝovas sian ilon”, diris Consuelo.

“Ĉesu! Mi fartas malbone, kiam vi parolas tiel.”

Consuelo nur ridis.

“Atendu ĝis vi mem komencos kun knaboj. Tiam vi komprenos.”

“Kion? Mi certe ne iĝos putino!”

Wendy kaj Marisol interkonsentis ne plu promeni kun ni laŭ Calle Zacamil. Sed tio daŭris nur unu semajnon, poste ili denove akompanis nin. Sendube ili same scivolis kiel ni, kvankam ili ŝajnigis esti pli bonaj.

Iutage policaŭto haltis ĉe la loko de la putinoj. Policisto staris apude parolante kun unu el la dikulinoj. Ŝajne sidis en la aŭto alia virino, eble la maldika putino.

Kiam la policisto ekvidis nin, li ekiris tra la strato.

“Kien vi, knabinoj?” li vokis.

“Al la aŭtobusoj. Ni iros hejmen de la lernejo”, diris Consuelo.

“Prefere elektu alian vojon.”

“Se jes, ni maltrafus la buson.”

Ŝi iris kelkajn paŝojn foren, kaj ni ceteraj postsekvis ŝin kiel ombroj. Dume la veraj ombroj lekis niajn piedojn sur la fendita pavimo.

“Kiun lernejon vi frekventas?”

Ni rigardis Consuelon. Se mi ne jam estus ŝvita, mi vere iĝus tia nun. Imagu, se la monaĥinoj ekscius ion!

“Beata María Encarnación”, diris Consuelo.

Mi ne scias, kie ŝi trovis tiun nomon.

La policisto ŝajne cerbumis pri kie situas tiu lernejo, dum ni plu malproksimiĝis de la loko.

“Mi petos ilin teni siajn lernantinojn en pli bona ordo”, li diris reirante al la aŭto. Samtempe granda benzinkamiono pasis inter ni kaj li.

Ni plu kuretis tra la polvonubo.

“Kia bonŝanco”, mi anhelis, kiam denove eblis spiri. “Sed eble li tamen iros al Santa Lucia por paroli kun la monaĥinoj.”

“Stultaĵo”, diris Consuelo. “Kiel li povus koni nian lernejon?”

“Mi ne scias. Eble li rekonis niajn uniformojn?”

Tamen ni neniam aŭdis ion ajn flanke de la monaĥinoj pri nia vojo hejmen de la lernejo. Do, post semajno ni denove komencis iri laŭ Calle Zacamil.

La lastan fojon, kiam mi promenis tie kun la knabinoj, ekfalis pluvego, kaj ni trovis ŝirmon sub la tegmenteto de la tortiljokiosko. Consuelo klopodis inciti la vendoknabon, sed li paŭtis.

“Por stari ĉi tie vi devas aĉeti ion.”

Liaj stufitaj tortiljoj ŝajnis same polvoplenaj kiel kutime, do ni aĉetis kolaon, kiun ni dividis, kvankam ni samefike povus malfermi la buŝon kun la vizaĝo turnita supren en la pluvo.

Kiam ĉesis la pluvo kaj ni ekiris antaŭen, blanka Mondeo preteriris sur la strato. Ĝuste dironte, ke ĝi estas sama kiel la nia, mi ekvidis la numerplaton. Mi preskaŭ ekkriis, sed iel mi ekhavis strangan senton, do mi silentis.

Ni pluiris antaŭen, kvankam mi klopodis kiel eble plej malrapidi.

“Rapidu, Lorena”, diris Marisol. “Mi ne volas refoje maltrafi la buson pro vi.”

Okazis tiel, ke kelkajn semajnojn pli frue ŝi ne atingis sian buson ĝustatempe, do ŝia patrino devis veturi ĝis ni en Santa Teresa por venigi ŝin.

Jam de malproksime mi vidis, ke la blanka Mondeo haltis apud la putinoj. Staris tie du dikulinoj, kaj unu el ili ŝajne diskutis kun iu en la aŭto. Poste ŝi malfermis la pordon kaj sidiĝis. La aŭto tuj ekiris, faris U-turnon kaj ekveturis kontraŭ kaj preter ni, reen al la urbocentro. Mi ne kontrolis, kiu sidas ĉe la stirilo. Mi turnis la kapon maldekstren al ruboplena dezerta parcelo apud la strato, sed la cetera triopo kompreneble gapis al la aŭto.

“Viraĉo en kompleto”, diris Consuelo. “Hejme li certe havas edzinon kaj infanojn. Mi demandas min kiel aspektas la edzino, ĉar li trovas tiun simion pli seksalloga.”

Ŝi jam plurfoje vizitis min hejme kaj renkontis Panjon kaj mian fraton. Sed tiam Paĉjo ne estis hejme. Ĉiuokaze mi ne povis memori, ke li estis.

“Viroj estas naŭzaj”, diris Wendy.

Marisol ŝajne konsentis, kaj Consuelo ridetis kiel kutime, kvazaŭ sciante pli bone.

“Tamen knaboj estas seksallogaj, ĉu ne?”

“Ne, ankaŭ ili estas naŭzaj.”

“Nur atendu du jarojn”, diris Consuelo. “Tiam ankaŭ vi sopiros je knaboj.”

Mi diris nenion. Ni plupaŝis tra la polvo al niaj busoj kiel kutime.

Ankaŭ hejme ĉio estis kiel kutime. Paĉjo forestis por kromlabori, Panjo admonis min pri hejmtaskoj kaj Toño mokadis min. Kiam alvenis la semajnfino, mi volis nek restadi hejme, nek renkontiĝi kun Consuelo kaj Wendy, do mi petis permeson viziti la avinon kaj avon.

En la sekva semajno mi iris kun Wendy kaj Marisol postlerneje laŭ Avenida Lincoln. Consuelo paŭtis dum kelkaj tagoj. Poste ŝi ekhavis novan ideon.

“La Evangelia liceo por knaboj trejnas naĝadon en la banejo de Delgado. Ni povos iri rigardi, kiam ili plonĝas kaj naĝas.”

Do, dum la restanta parto de la printempa semestro ni postlerneje iris la vojon preter tiu banejo. Eblis stari ĉe la barilo rigardante la junulojn. Ĉiufoje kelkaj el ili stulte pozis vidante nin, ĝis ilia instruisto riproĉis ilin. Marisol maltrafis sian buson trifoje antaŭ la someraj ferioj. Ŝi eĉ demandis min ĉu ŝi povus dormi ĉe ni anstataŭ esti venigita hejmen de sia panjo.

“Mi ŝatus tion, sed bedaŭrinde tio ne eblas”, mi diris. “Mia paĉjo volas nur la familion ĉirkaŭ si, kiam li venas hejmen de sia laboro.”

Ĉi tiu novelo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/12/johansson/

Tio estas la titolo de la 231-paĝa nova libro en la sveda lingvo. Ĝi estas antologio kun 29 noveloj el diversaj epokoj, stiloj, landoj kaj kontintentoj. Ĝi estas frukto de plurjara laboro. La ideo estas, ke svedlingvaj neesperantistoj havu eblecon konatiĝi kun Esperanta literaturo, kaj ke nia literaturo fariĝu konata, ĉar ĝi tion meritas.

Sten Johansson verkis enkondukon pri la Esperanta novelarto. La novelaro estas nomita laŭ la samtitola novelo de Giorgio Silfer.

En la antologio aperas noveloj de Julio Baghy, Marjorie Boulton, Michail Bronŝtejn, Jorge Camacho, Liven Dek, Stellan Engholm, István Ertl, Miguel Fernández, Lina Gabrielli, Sten Johansson, Lena Karpunina, Masayuki Kuroda, István Nemere, Leonard Noel Mansell Newell, Leif Nordenstorm, Kenelm Robinson, Sen Rodin, Raymond Schwartz, Manuel de Seabra, Giorgio Silfer, Ivan Gennadieviĉ Ŝirjajev, Trevor Steele, Spomenka Ŝtimec, Ferenc Szilágyi, Endre Tóth, Vladimir Váňa, Paulo Sérgio Viana, Tim Westover, kaj Ye Junjian.

Leif Nordenstorm

Ĝi estas artikolo el la januara kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №1.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/12/sveda/

La patro de Tove Jansson estis Viktor Jansson (1886-1958), Finnlanda skulptisto. Ŝia patrino estis Signe Hammarsten Jansson (1882-1970), filino de pastro el Svedio, artistino kiu faris desegnojn por gazetoj, ilustraĵojn kaj kovrilojn de libroj kaj poŝtmarkojn por la Finnlanda poŝto. La gepatroj renkontiĝis en Parizo, kie ili studis arton, geedziĝis en Svedio en 1913 kaj ekloĝis en Helsinko, ĉefurbo de Finnlando, kiu tiam estis sub Ruslanda regado. Tie naskiĝis Tove la 9an de aŭgusto 1914. Kiam ŝi havis tri-kvar jarojn, Finnlando iĝis sendependa, kaj la patro partoprenis ĉe la venkonta “blanka” flanko en la enlanda milito de Finnlando.

Tove kreskis kun du etaj fratoj en svedlingva artista familio. La somerojn ŝi ofte pasigis ĉe la geavoj sur la insulo Blidö en la Stokholma insularo, aŭ sur insulo en la Finna Golfo oriente de Helsinko; la ceteron de la jaro la familio loĝis en apartamento kun ateliero en la centro de Helsinko. Simile Tove kiel plenkreskulo vivos dum sia tuta vivo. Ŝia patro estis skulptisto, kiu tamen nur malregule povis kontribui mone al la familio. La ĉefan familian enspezon perlaboris ŝia patrino per siaj desegnoj. Tove dumvive konservis tre proksiman rilaton amikecan kaj kolegan al la patrino. La patron ŝi admiris, sed junaĝe ŝi ne eltenis liajn ideojn. Viktor Jansson tiam estis antikomunisto kaj antisemito, dum Tove estis fervora antifaŝisto kaj havis judajn kaj maldekstremajn amikojn kaj amantojn.

Tove jam infanaĝe kaj junaĝe talente desegnis, sed ankaŭ verkis rakontojn. 16-jara ŝi ekstudis pentradon kaj desegnadon en la ĉefa arta lernejo de Svedio en Stokholmo, kie ankaŭ ŝia patrino estis edukita. 19-jara ŝi elektis plustudi en Helsinko por povi helpi al sia patrino desegne perlabori por la familio. Iom post iom ŝi iĝis same konata desegnistino kiel la patrino. Ŝi faris multajn ilustraĵojn por infanlibroj, sed ankaŭ satirajn desegnojn pri aktualaj temoj, interalie karikaturojn de Hitler kaj Stalin, kio kaŭzis al ŝi ĝenojn de la dummilita cenzuro.

En ŝiaj desegnoj baldaŭ aperis kelkaj fantaziaj figuroj, duone bestoj, duone homoj, kiuj iĝis ŝiaj karakterizaj rekoniloj. Unu el ili, la snorko, poste nomota Mumintrolo (la nomon donis ŝia onklo Einar Hammarsten), iĝis ŝia kvazaŭa identigilo. En la mezo kaj fino de la 1930aj jaroj ŝi precipe studis kaj praktikis pentradon, dum samtempa pangajnado per gazetaj desegnoj kaj libro-ilustraĵoj. En 1940 kaj 1943 okazis en Helsinko artekspozicioj kun ŝiaj bildoj. De 1934 ĝis 1940 ŝi verkis ok novelojn, kiuj aperis en diversaj Finnlandaj gazetoj svedlingvaj.

Kvankam hodiaŭ plej konata pro sia verkado, ŝi dumvive okupiĝis pri pentroarto kaj ilustrado. Ŝi faris ilustraĵojn interalie por La hobito de Tolkien kaj por Alico en Mirlando de Carroll. Dum granda parto de sia vivo ŝi rigardis sin antaŭ ĉio pentroartisto. Interalie ŝi faris plurajn grandajn murpentraĵojn en diversaj publikaj konstruaĵoj de Finnlando.

Dum la milita tempo de 1939 ĝis 1945 ŝi denove ekverkis por infanoj. Jen ŝi komencis krei tiun apartan mondon, kiu iom post iom iĝos Muminvalo, kaj loĝigis en ĝi kelkajn figurojn ĉirkaŭ la centra rolo de Mumintrolo. Ĉiuj ŝiaj infanlibroj estas riĉe ilustritaj de Tove mem.

La unua libro La etaj troloj kaj la granda inundo estis preta en majo 1944 kaj aperis en 1945. Ĝi estas fabelo, kiu paŭsas plurajn klasikajn verkojn por infanoj, kaj la verko ne estis reeldonita post 1945. Sed ŝi tuj pluis per nova aventuro kun la figuroj el Muminvalo, kaj jam en 1946 aperis Kometo en Muminvalo, kiu estas tre sendependa drama kreaĵo pri minacanta katastrofo, aventuro kiu baldaŭ iĝis fama kaj “klasika” infanlibro de tiu speco, kiu fascinas ankaŭ plenkreskulojn. Same kiel postaj verkoj, ĝi aperis en alilingvaj tradukoj.

Poste sekvis en 1948 Ĉapelo de sorĉisto, kiu uzas fantazion kaj magion en maniero tre tipa de Tove Jansson. En 1950 sekvis Memoroj de Muminpatro, kiu parodias la figuron de aplomba patriarko fanfaronanta pri sia sovaĝa junaĝo, kaj en 1954 Somermeza dramo, kie la aŭtorino enkondukas ludon per roloj-rolantoj kaj certagrade uzas paralelajn ago-tavolojn. Tio estas sufiĉe komplikaj literaturaj rimedoj en infanlibro, tamen ŝi aplikas ilin en tre vigla kaj amuze burleska formo.

En 1957 aperis Vintro en Muminvalo, kiu uzas precipe sentojn, etosojn kaj imagojn pli ol agojn. Post ok jaroj, en 1965, sekvis La patro kaj la maro, kie la familio forlasas sian valon, ĉar Muminpatro volas sperti aventuron sur insulo. Ĉi tie la tavoloj por plenkreskuloj dominas super la infanlibra dimensio. Kaj fine, en 1970, aperis Malfrue novembre, melankolia adiaŭo al Muminvalo, kie iasence ĉefrolas la tuta familio de Mumintrolo, kvankam tiu familio mem ne ĉeestas en la rakonto. La verko aperis samjare kiam mortis la patrino de Tove Jansson.

Inter ĉiuj figuroj en Muminvalo – kaj da tiaj troviĝas pluraj dekoj – troviĝas du evidentaj portretoj. Muminpanjo estas Signe Hammarsten Jansson, la pseŭdonimo Ham, la patrino de Tove. Kaj Tu-tiki, kiu aperas en Muminvintro, estas la kunvivantino de Tove Jansson, la grafika artisto Tuulikki Pietilä. Certe en Muminpatro oni ankaŭ trovas iom da ironia karikaturo pri ŝia patro, la granda skulptisto, kaj ankaŭ aliaj proksimuloj donis trajtojn al kelkaj figuroj. Sed la plej multaj el ili ludas rolon enkarnigi apartan homan trajton. Tamen la figuroj ne iĝas unudimensiaj, kio pruvas la majstrecon de la aŭtorino. Tove Jansson vidis kaj vidigis la homecon en ĉiu reduktita tipo de sia svarmanta galerio.

La supra listo de verkoj pri Muminvalo enhavas rakontojn (romanojn) ilustritajn. Krome aperis novelaro Muminvalo (orig. Det osynliga barnet, 1962; Esperanta traduko de Eckhard Bick, 1984), kaj kelkaj belegaj bildlibroj por infanetoj kun versoj, precipe: Kio sekvis jen? (1952) kaj Kiu konsolos la kniton? (1960). Krome Tove Jansson kreis bildstrian rakonton pri Mumintrolo, kiun poste daŭrigis ŝia frato Lars Jansson. Surbaze de la Mumin-rakontoj ŝi kreis ankaŭ teatraĵojn.

Inter la figuroj de Muminvalo troviĝas interalie Mumintrolo mem, figuro naiva, fidema, iom inhibicioplena. Plue: Muminpatrino, prizorgema sed permesema, praktika, prudenta, la ĉefa figuro de sekureco. Muminpatro, malpraktika, fantaziema, egocentra, dorlotita. Eta Mim, gaja, malica sed ne malbonvola, aminda, nenion timas, absolute sincera, malhipokrita, ŝatas danĝerojn. Filifjonkino, neŭroza, timeganta, sensukcese ema plenumi ĉiujn konvenciajn devojn. Gafsino, sukcesa kaj sekura konvenciulino. Hemuloj, plene okupitaj de sia propra manio, tedaj kolektantoj, apenaŭ rimarkas aliulojn, malmulte pensas, tamen ne intence malicas. Morho, soleca, timiga, sopiras je varmo kaj eble kompanio, sed frostigas kaj fortimigas tiujn se ŝi atingas ilin. Snif, malgranda, malkuraĝa, enviema, tre amas posedaĵojn. Snorkfraŭlino, sentema, vantema, romantika, koketa, kiu tamen faras inteligentaĵojn. Snufmumriko, kiu amas liberecon, ne zorgas pri posedaĵoj aŭ komforto, malamas regulojn kaj malpermesojn, konas la mondon dank’ al sia vagado. Tu-tiki, malsentimentala, sendependa, afereca, kiu klopodas instigi Mumintrolon liberiĝi de sia panjo kaj de ĉio kutima kaj sekura.

Tove Jansson mem asertis, ke ŝi ne verkis tiel multe por infanoj, kiel por si mem. Ŝi deklaris, ke “en ĉiu infanlibro devus troviĝi vojo, kie la aŭtoro haltas, sed la infano povas pluiri”. Ŝajnas tamen klare, ke la unuaj Mumin-verkoj direktiĝas ĉefe al infanoj, dum la lastaj enhavas pli multe da eroj por plenkreskuloj aŭ adoleskuloj, kiujn okupas demandoj pri la ekzistado.

En 1968 aperis la novelaro Filino de skulptisto, kie ŝi rakontas pri sia infanaĝo. Post la morto de la patrino en 1970, Tove Jansson verkis preskaŭ nur por plenkreskuloj. En 1971–72 ŝi faris okmonatan vojaĝon ĉirkaŭ la mondo kun sia koramikino (de 1956) Tuulikki Pietilä. Dum tiu ŝi verkis novelojn, interalie de Somera libro, kiu aperis en 1972. Ĝi belege prezentas la rilaton inter knabineto kaj ŝia avino. La roluloj estas evidente inspiritaj de ŝiaj patrino kaj nevino.

Aliaj novelaroj estas Aŭskultantino (1971), Pupdomo kaj aliaj rakontoj (1978) kaj Vojaĝo kun malpeza pakaĵo (1987). Ŝi verkis ankaŭ kelkajn romanojn, kiel Sunurbo (1974) kaj Honesta trompisto (1982).

Ĉiuj tekstoj de Tove Jansson havas karakterize malsentimentalan tonon, ian trajton de indulga afereco. Kiam iu persono aŭ figuro okaze iĝas tro regata de siaj emocioj aŭ revoj, ĉiam iu pretas por rekonduki lin aŭ ŝin al la sobraj realaĵoj. Ĉi tiu trajto estas esence sama en la plenkreskulaj verkoj, en la infanrakontoj kaj eĉ en la bildrakontoj por infanetoj. La rilato inter fantazio kaj realo, aŭ inter arta kreado kaj ĉiutaga vivo, estas ofta temo en ŝiaj verkoj. Alia oftaĵo estas la dilemo inter sociaj kaj familiaj rilatoj unuflanke, kaj aliflanke bezonoj kaj deziroj de la individuo. Kelkfoje senteblas minacantaj katastrofoj, kiujn oni travivas aŭ evitas relative stoike. Ĉe multaj el ŝiaj figuroj aperas homa obsedo je io specifa, kelkfoje ankaŭ malkapablo interkompreniĝi kun aliuloj.

La amrilatoj de Tove Jansson ludis gravan rolon ankaŭ en ŝia laboro. La unuaj koramikoj estis ankaŭ ŝiaj kolegoj en la pentroarto. Alia, la maldekstra politikisto Atos Wirtanen, stimulis ŝian verkadon. Kiam ŝi unuafoje 32-jara enamiĝis al virino, la teatra reĝisorino Vivica Bandler, ŝi komencis verki ankaŭ por teatro kaj filmo, kaj pli malfrue ankaŭ por televido kaj radio. Fine la rilato al Tuulikki Pietilä signifis, ke ŝi ekverkis plejparte por plenkreskuloj.

Se oni serĉus moton de Tove Jansson, ĝi eble povus esti diraĵo de Tu-tiki en Muminvintro: “Ĉio estas tre malcerta, kaj ĝuste tio trankviligas min”.

En la lastaj jardekoj ŝi ricevis amason da literaturaj premioj, en Nordio kaj alilande. Surbaze de la figuroj en Muminvalo kreskis tutmonda komerca industrio, kvankam la aŭtoro klopodis bremsi ĝin.

De 1965 ĝis 1992 Tove kaj Tuulikki pasigis ĉiun someron en eta domo sur la ŝero Klovharun en la Finna golfo. Somere de 2001 forpasis Tove Jansson.

Sten Johansson

Ĉi tiu artikolo aperis en la aŭgusta-septembra kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №8–9.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/08/jansson/