3. Mano manon lavas.
4. Razisto raziston razas.

Svetlana Konjaŝova (Ruslando), uzante kelkajn vortarojn, jene skribis:

Se scii la daŭrigon de la proverbo, estos pli kompreneble, kial mano manon “lavas”. “Mano manon lavas, kaj du manoj lavas la vizaĝon” (Ruka ruku mojet, a dve – lico); “Mano manon lavas, sed ambaŭ estas puraj” (Ruka ruku mojet, a obe bely ĵivut); kaj “Mano manon lavas, ŝtelisto ŝteliston kaŝas” (Ruka ruku mojet, vor vora krojet). Laŭ la analogio kun la lasta ambaŭ proverboj (“Mano manon lavas” kaj “Razisto raziston razas”), laŭ mia opinio, similas al du partoj de unu proverbo “Mano manon lavas, razisto raziston razas”. La vortaro de la rusa lingvo de Oĵegov klarigas, ke “Mano manon lavas” estas proverbo pri kunagantoj en iu maldeca afero. Do temas pri interhelpo, sed kiel komplezo pro komplezo. (One hand washes another = Scratch my back and I’ll scratch yours – Gratu mian dorson, kaj mi gratos la vian).

Klara Ilutoviĉ (Ruslando) atentigas:

La esprimon “Mano manon lavas” havas ankaŭ la jida (laŭvorte: unu mano lavas la alian), la hebrea (mano lavas manon); en la novgreka la proverbo inkludas la esprimon (unu mano lavas la alian, kaj du manoj la vizaĝon), sed la tuta proverbo havas iom alian signifon. Ne “subtenas, tiras, apogas, premas, varmigas, helpas…”, sed “lavas”, verŝajne, ĉar manlavado estas unu el la plej gravaj kaj kutimaj agoj, farataj ambaŭmane.

“Razisto raziston razas”, verŝajne, signifas, ke samprofesiuloj emas agi unu favore al la alia, ĉar, havante samajn aŭ similajn zorgojn kaj problemojn, ili penas esti kune. Instruisto defendas instruiston, kiu faris gravan eraron aŭ krimon, vendisto – vendiston k. s. La proverbo laŭsignife similas al “mano manon lavas”; diferencigas ilin, eble, tio, ke “mano manon lavas” koncernas ajnajn deliktemulojn, dum en “razisto raziston razas” temas nur pri iliaj profesioj.

Uwe Stecher (Aŭstrio) iom malfrue reagis al la 2a Zamenhofa proverbo “Fungon englutis”.

Li skribis:

… en la Germana (pli ĝuste: en ties Aŭstria variaĵo) ekzistas la ĉiutaga dirmaniero “narrische Schwammerln gegessen haben” (= manĝinta frenezajn fungojn); tio estiĝis ĉ. 1900 kaj aludas al la simptomoj post konsumo de “halucigenaj” aŭ venenaj fungoj, kiel ekz. muŝfungo. Oni uzas ĝin por esprimi, ke certa persono kondutas freneze, mallogike, senkontrole.

kaj daŭrigis:

Pri la aliaj demandoj de s-ro Tortel, mi volas atentigi pri la libro Proverbaro tutmonda de Cherpillod, kiu bone respondas tiujn (vidu p. 132 “Razisto…”)

Ĉi-foje ni proponas du pliajn Zamenhofajn proverbojn:

5. Kuri de sia propra korpo. Duoble stranga diro. Stranga laŭsence: ĉu oni povus kuri per io alia ol la propraj kruroj? Nu, eble metafore jes; kuri per aŭtomobilo, kuri rajde surkamele… Tamen oni verŝajne preferus alian parolmanieron: rapidegi per aŭto; rapidrajdi surkamele… Gramatike stranga ankaŭ estas la kvazaŭa duobligo insista de la refleksivo, per la uzo de “propra” apud “sia”. Ni preskaŭ ne bezonas ambaŭ, kiuj iĝas pleonasmaj. En aliaj okazoj Zamenhof uzis tiun insiston en refleksivo: “Li estas sia propra mastrino”; “Al ĉiu sia propra estas ĉarma kaj kara”. Male en aliaj proverboj li ne sentis la bezonon de sia: “En propra angulo ĉiu estas fortulo”;
“Ĉiu propran saĝon posedas”; “En fremda tegmento li flikas truon, sed en propra ne vidas la fluon”.

6. Ĉe №480 de la Waringhiena klasado de nia Proverbaro, aperas: Enbatiĝi. Oni rajtas konfesi, ke tiu vorto estas iel malfacila. Kion ĝi fakte signifas? Tio ne estas tuj evidenta.

Enbati laŭ PIV signifas: “Malfacile, pene enmeti ion en ion alian; enbati najlon en muron”. Ankaŭ figursence: enbati problemon en kapon, ekzemple, malfacile enŝovi malsimplan problemon matematikan en lernejanan kapon. Sed enbatiĝi? (iĝ = ŝanĝo de stato, truda aŭ memvola, diras PIV). Ĉu: ŝi enbatiĝis malfacilan filozofian demandon? Ĉu: ŝi enbatiĝis en la malamikeman asembleon? Alidire; ĉu ŝi fine ekkomprenis ion, aŭ ĉu ŝi trudis sin en kunvenon? Ĉu ambaŭ diroj estas eblaj, aŭ nur unu? Helpu, geamikoj!

La klarigojn bonvolu sendi al la redakcio ĝis la 1a de decembro.

Jean-Luc Tortel

Ĉi tiu artikolo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №10.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/10/proverbaro-3

Kiel pri multaj tiaj esprimoj, mi povus pro kunteksto eble supozi, ke temas pri io negativa, ekzemple (kiel vi sugestas), ke iu devige akceptas malagrablaĵon… Sed ne vere klaras kial ĝi estu negativa, aŭ kial tiu specifa negativa signifo (deviga akcepto de malagrablaĵo) kaj ne alia negativa senco (ekzemple manĝado de io nur bongusta sed ne ege nutra; manĝado de io tro malgranda por satigi; manĝado de eble tro-luksa/fanfarona frandaĵo anstataŭ ordinara popola manĝaĵo kiel terpomo; ktp).
Kiel denaska anglalingvano, mi ne tuj rekonas similan anglan esprimon (krom evidenta laŭvorta signifo, ke oni simple manĝas fungojn…). Nek trovas similan rete:

Tamen iafoje manĝi fungon aludas manĝi halucinigajn fungojn. Kaj serĉante rete, mi trovis la jenan liston de zamenhofaj proverboj verŝajne kun rusaj klarigoj: (http://www.miresperanto.com/frazeologio/frazeologismoj-1.htm): “Он как белены объелся. Li fungon englutis. Li freneziĝis”.

Do eble “fungon englutis” aludas, ke iu freneziĝis/haluciniĝas?

Sekvas pliaj Zamenhofaj proverboj:

3. Mano manon lavas. Figursence, diras PIV: Interhelpo. Nu bone; sed kial “lavas”? Oni atendus: subtenas, tiras, apogas, premas, varmigas, helpas… Verŝajne iu lingvo, aŭ iuj lingvoj, havas la esprimon. Kiu(j)?

4. Razisto raziston razas. Tio tre similas al “Mano manon lavas”. Laŭvorte tre komprenebla diro, sed kion ĝi signifas? PIV pridiras: (f); tio estas figursence. Ja certe; sed kiun figuran sencon ĝi havas?

La respondoj atingu la redakcion antaŭ la 15a de junio.

Jean-Luc Tortel

Ĉi tiu artikolo aperis en la aprila-maja kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №4-5.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/04/proverbaro-2/

Ni komencis per la iom mistera “Bela birdo!” (№160 en la Waringhiena eldono). Franclingvano, pro simileco kun “joli coco” tuj sentos ĉe “Bela birdo!” aludon al individuo malfidinda, suspektinda, iu fripono, delogulo, ktp.

La demandoj estis: Kiu la unua uzis la esprimon en teksto? Zamenhof? Ĉu ĉiu el ni, legantoj, uzas aŭ uzus ĝin en la negativa senco de franclingvanoj? Ĉu la esprimo samas en aliaj naciaj lingvoj?

Alvenis du reagoj en la novaĵretejo La Balta Ondo:

Thomas Matus (Usono) skribis: «Bela birdo = joli coco = (angle) pretty Polly, ĉar “Polly”-nomon oni uzas pliofte por papago. Nu, konotacio por ni, naskitaj inter anglolingvanoj, eble estus: “homo kiu ripetas frazojn, pli intencante obteni kuketon (Polly wants a cracker!) ol komuniki sencon”. Do, mi konsentas, ke bela birdo estus fripono, kies diro sensenca allogas viktimon.

Vidu kompare la lastan frazon de forscena voĉo kiu enkondukas en la unuan esperantdialogan filmon Angoroj: “Kaj jen Karleto: ankoraŭ unu maltrankviliga figuro. Ŝajne li iun serĉas – ĉu kunulon por ludi kartojn? Ne – pli probable viktimon de kiu eltrudi monon. Nu, kial ne ĉi tiu digna miopa burĝo?” Jen nia bela birdo!»

Mikaelo Povorin (Ruslando) komentis: «Mi tute ne komprenas sen kunteksto “Bela birdo!”. Tamen post detala klarigo mi konstatas, ke simila esprimo ekzistas en la rusa: “Bona ansero!” (“Ĥoroŝ gusj!”) Verdire, mi ne sukcesus precize klarigi, eĉ kion tio signifas en mia gepatra lingvo, sed vortaro sugestas: ironie, pri subite evidentiĝintaj negativaj trajtoj de iu. Eble estas simile pri multaj esprimoj kun konotacio: iuj uzas ilin, aliaj ne, kaj ne ĉiuj kun tute sama kromsignifo».

Anne Jausions, ekster la temo pri “Bela birdo” prave kritikis la klarigon pri “ŝtono de falpuŝiĝo” el mia enkonduko: «La murangula ŝtono masonita por ŝirmi domojn kontraŭ la feraj radoj de ĉevalveturiloj ne celis faligi, sed nur peli ilin. Krome la uzo de “iĝ” ne taŭgas: la veturilo ne puŝiĝis, sed estis puŝita de la ŝtono. Oni rajtus do proponi, se la esprimo ne estus Zamenhofa, tiun alian dirmanieron: ŝtono de pelpuŝigo».

Dankon al la reagintoj!

La dua demando koncernas la esprimon “Fungon englutis!” Retroviĝas en tiu esprimo la krisigno jam vidita post “Bela birdo”! Ni do konkludas, ke enestas konotacio (abstrakta, figura kromsenco). Sed kiu? Eble akcepti ion malagrablan?

Tia prifunga diro estus sensignifa al multaj homoj, ekzemple, francoj, kiuj ŝatas manĝi fungojn. Por nomi devigan akcepton de malagrablaĵo, francoj anstataŭe diras: “Engluti kolubrojn!” (Tiu pluralo indikas malagrablan aferon vere daŭran ). Ĉu ĉiuj konsentas kun tiu pejorativa ideo en Fungon englutis?

Jean Luc Tortel

Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/01/proverbaro/

Centojn da aliaj brilaj trovaĵoj entenas tiu juvel-montrejo de signifoj. Kial brilaj? Tial, ke proverboj ofte portas du sencojn, unu konkretan, tuj unuanivele tradukeblan, kaj alian figursencan, duanivele enhavantan pli ĝeneralan, eĉ universalan konstaton, moralon, instruon. Kiam ni diras: “draŝi fojnon” ni komprenas, ke temas pri vana laboro, ĉar ni ne povas eltiri grenon el herbaro, kiu laŭdifine ne enhavas ĝin. La konkretan sencon lingvistoj nomas denotacio, la abstraktan, kaŝitan, eltirotan: konotacio. Ĝuste tiu konotacio, tiu kromsenco, ofte estas la ĉefsenco en l’ afero.

Tamen kiu el ni ne renkontis en la Proverbaro malfacilajn, eĉ tute nekompreneblajn dirojn? Antaŭ pli ol jarcent-duono Gaston Waringhien en La Nica Literatura Revuo citis kelkajn ekzemplojn kaj petis la helpon de samideanoj pli subtilaj, aŭ de tiuj, kies lingvo aŭ kulturo entenas la saman diron. Li ricevis malmultajn respondojn, kaj lia provado baldaŭ estingiĝis.

Eble tiun rapidan sinkon de la enketo pri proverboj kaŭzis la malfaciloj de l’ epoko; dum la Malvarma Milito la leteroj pene trapasis la feran kurtenon; korespondado estis bremsata; la sendantoj kaj ricevantoj estis suspektataj, ktp.

Nun per la reto la afero faciliĝis. Ni do varme esperas la sukceson de tiu klariga entrepreneto.

Ni komencu per la iom mistera “Bela birdo!” (№160 en la Waringhiena eldono). La denotacio estas simpla. Sed kio kaŝiĝas en la konotacio? Kial birdo, kaj ne fiŝo aŭ insekto? La sama Waringhien en sia vortaro Esperanta-franca tradukas ĝin per “joli coco” (beleta papago, “coco” estas ofta nomo por papago); papago ĉi tie por strangulo, kaj beleta ironie por malbela. Krome grava estas la krisigno, kiu indikas emocian sencon, do kroman sencon, ne nur simplan priskribon de birdo kiu estus bela. Franclingvano, pro simileco kun “joli coco” tuj sentos ĉe “Bela birdo!” aludon al individuo malfidinda, suspektinda, iu fripono, delogulo, ktp. Ankaŭ Eli Urbanová uzas la esprimon en simila senco.

La demandoj estas: Kiu la unua uzis la esprimon en teksto? Zamenhof? Ĉu ĉiu el ni, legantoj, uzas aŭ uzus ĝin en la negativa senco de franclingvanoj aŭ de Urbanová? Ĉu la esprimo samas en aliaj naciaj lingvoj?

Ni senpacience atendas respondojn, por pluŝvebigi tiun tiklan beston!

Jean Luc Tortel

Ĉi tiu artikolo aperis en la aŭgusta-septembra kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №8–9.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/09/239proverbaro/