Laŭdire tri el la kvin elektantoj de la Nobel-premio por literaturo estas anoj de la tiel nomata Woodstock-generacio. Ni devas aserti, ke la protestantoj de 1968 ja postlasis multajn spurojn ne nur en iliaj mensoj, sed ankaŭ en tiuj de postaj generacioj. Ili revis pri alternativaj modeloj por la socio, emfazis burĝajn rajtojn, kontraŭstaris militan enmiksiĝon ktp. Unu el iliaj herooj estis Bob Dylan. Dylan ne nur “kreis novan poezian esprimon en la kadro de la granda tradicio de la usona kanzono”, sed li mem estis elstara reprezentanto de tiu movado.

Eble la sveda akademio ankaŭ volis atentigi pri ĝuste tiu alispeca mesaĝo al la usonaj balotontoj? Tamen ĉi-foje la “perdintoj de la tutmondiĝo” blovis en la vento kaj preferis elekti prezidenton, kiu predikas interalie rasismon, seksismon kaj gejofobion. Tiuspecaj homoj ne klopodas trovi novajn poeziajn esprimojn.

Dylan neniam ŝatis nimbon ĉirkaŭ sia persono. Persiste li restis fidela al si mem, ano de “kontraŭkulturo” kaj eĉ kontraŭ la kontraŭkulturo. Tiel post la anonco pri la premio okazis farso, kiun eĉ Dario Fo apenaŭ povintus elpensi: la ricevinto de la (ankoraŭ) plej prestiĝa literaturpremio ne estis atingebla. Vane la akademio klopodis voki lin plufoje. Intertempe aperis mencio pri la premio en la retejo de Dylan, kio ja povus indiki iuspecan agnoskon, sed poste ĝi denove malaperis. La sveda verkisto Per Wästberg perdis ĉian diplomatemon kaj nomis tiun foreston de dankemo “maldeca kaj aroganta”. Je la fino de la unua akto sekretario Sara Danius ja konfirmis, ke Dylan “humile” dankis kaj klarigis, ke la atribuo igis lin “senparola”. Dum la dua akto, kiu ankoraŭ estas ludata en mondaj felietonoj, oni grumblas, ĉu li vere volas vojaĝi al Svedio por ricevi sian premion. Hodiaŭ, la 17an de novembro, Dylan anoncis, ke li ne havos tempon. La akademio konfirmis, ke ja sufiĉas verki dankparoladon. Bonvolu mem sekvi – estas amuza surscenigo.

Dylan ja ricevis sufiĉe da premioj, sed jam en 1964 li priskribis siajn pensojn pri premioj: “Mi antaŭe falis en tiun kaptilon. Mi rigardis ĉirkaŭe kaj vidis aron da uloj, kiuj neniel rilatis al mia politiko kaj mi angoriĝis. Laŭdire ili estis sur mia flanko, sed mi sentis neniun rilaton kun ili. Jen estis tiuj personoj, kiuj estis maldekstruloj en la tridekaj jaroj kaj nun ili subtenas klopodon por burĝaj rajtoj. Tio estas en ordo, sed ili ankaŭ havis ŝminkaĵojn kaj juvelojn kaj estas kvazaŭ ili elspezis la monon pro kulposento. Mi estis foririnta, sed ili sekvis min kaj kaptis min. Ili diris al mi, ke mi devas akcepti la premion”. Ŝajne li restas fidela al si mem

Jes, sendube Dylan havas ege grandan influon al la nuntempa populara muziko. Mi ne aŭdacas eĉ skizi tiun influon. La usona prezidento Obama iam konstatis: “Hodiaŭ ne estas pli granda giganto en la historio de la usona muziko. Ankoraŭ post tiom da jaroj li daŭre ĉasas tiun sonon, ankoraŭ serĉas erojn da vero”. Jes, la influo de Dylan al la muziko kaj kulturo ne estas disputebla. Sed al literaturo? Kantotekstojn oni kantas, poemojn oni legas. Ĉu vere eblas legi liajn tekstojn kiel puran literaturon disde lia muziko, lia voĉo? Mi timas, ke la ĵusa elekto de la akademio estas serioza mispaŝo. Mi agnoskas, ke multaj legantoj ne samopinias kaj superŝutos min per kritiko pro mia manko de komprenemo pri la genio de Bob Dylan.

Jes, per tiu elekto la akademio denove plilarĝigas sian koncepton pri literaturo. Ili jam faris tion pasint-jare, kiam ili premiis ĵurnalistinon, kiu tamen havas vizian superrigardon. Tial pasint-jare ankoraŭ eblis defendi tiun decidon. Iasence ili ankaŭ ĉi-jare interfratigas la konceptojn de “alta” kaj “populara”, komerca kulturo. Tamen tio ne estas la tasko de la akademio. Ili devas trovi verkiston kiu estas la personigo de la “ideala tendenco”, laŭ la testamento de Alfred Nobel. Estas abunde da kandidatoj, kiuj meritus tiun tutmondan laŭdon. Ngũgĩ wa Thiong’o aŭ Colm Tóibín estintus pli interesa elekto. Se estis la vico de usona verkisto, Philip Roth, Don DeLillo aŭ Margaret Atwood povintus esti pli taŭgaj kandidatoj.

Bob Dylan estas grava en la nuntempa kulturo, sed li ne meritas premion dediĉitan al literaturo.

Wolfgang Kirschstein

Foto: Dylan en Roterdamo, 1978 (Fonto: Chris Hakkensm Vikimedia Komunajo)

Ĉi tiu artikolo aperis en la novembra-decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2016).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2016, №11-12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2016/11/dylan

En la jaro 2015 oni celebras la 150-jariĝon de Joseph Rudyard Kipling – verkisto kaj poeto, literatura Nobelpremiito (1907) kaj “prikantisto” de la brita koloniismo. Kaj krome Kipling sendube estis ankaŭ elstara vojaĝanto. Malfacilas kalkuli, sed ŝajnas, ke li estis mondĉampiono pri veturado kaj navigado en la antaŭaviada epoko. Nu, sen konsideri tiujn, por kiuj vojaĝoj estis laboro.

Kipling naskiĝis la 30an de decembro 1865 en la tiama Bombajo (Hindio/Barato). Lia patro, John Lockwood Kipling, laboris kiel instruisto en la loka belarta lernejo, kaj estonte estis postenigita kiel direktoro de la muzeo en Lahore (nun la urbo apartenas al Pakistano). La onklo de Rudyard estis pentristo Edward Burne-Jones, la kuzo de Kipling estis Stanley Baldwin, kiu trifoje okupis la fotelon de la brita ĉefministro. La malkutima nomo Rudyard aperis ĉe la knabo dank’ al la samtitola lago, sur kies bordoj liaj gepatroj laŭlegende renkontiĝis kaj ekamis unu la alian. La nomo Joseph praktike neniam estis uzata: tio estis familia tradicio. La Kiplingoj siajn plej aĝajn filojn alterne nomis John kaj Joseph.

En la aĝo de ses jaroj komenciĝis liaj mondveturadoj. Unue oni portis la etan Rudyard en Anglion, kie li dum 11 jaroj loĝis memstare (pli ĝuste, en la familio de konatoj). En 1882 li denove veturis en Hindion. En Lahore li dungiĝis kiel redaktoro de loka ĵurnalo kaj krome ekverkis poeziaĵojn kaj prozaĵojn. Ekde la mezo de la 1890aj jaroj Kipling pendolis tien-reen tra la lando, estante raportisto de la ĵurnalo The Pioneer, eldonata en Allahabad. Sed jam je la jaro 1888 li havis ses eldonitajn librojn – kolektojn de rakontoj. Kaj ĉiuj estis sufiĉe sukcesaj.

En 1889 Kipling forveturis en Londonon, kie tuj estis akceptita en kelkajn renomajn klubojn. Inter liaj amikoj kaj konatoj troviĝis multaj popularaj verkistoj, ekzemple, Henry Rider Haggard kaj Henry James. Kipling rapide famiĝis kiel aŭtoro de realismaj rakontoj kaj historioj, en kiujn li majstre enplektis ritmojn de la strata lingvaĵo kaj slango, ankaŭ tiun de soldatoj. En 1890 enmondiĝis lia unua romano, kiu nomiĝis La lumo, kiu estingiĝis (The Light that Failed). Proksimume samtiam Kipling aperigis la poste famegan Baladon pri la Oriento kaj Okcidento:

Malsamas komplete sen ŝanc’ je kuniĝ’ por ĉiam Uest’ kaj Eost’,
ĝis Ter’ kaj Ĉielo aperos ĉe Dio en granda prijuĝa post’.
Sed ja ne ekzistas Eost’ kaj Uest’, nek ras’, nek landlima kurten’,
se staras du homoj vizaĝ’-al-vizaĝe – eĉ se kun malsama deven’.
(Tradukis G. Arosev)

Ĉi-sube estas menciitaj “renomaj kluboj”. Kiam temas pri ili kaj pri verkisto, eĉ se juna, oni imagas la kutimaj britajn klubojn de ĝentilhomoj. Tamen Kipling ankaŭ estis akceptita en alian klubon – kriketan. Dum pli ol 20 jaroj (1890–1913) en Londono ekzistis konatega amatora kriketa teamo. Ĝin fondis James Barrie (aŭtoro de Peter Pan) kaj, sen troa pripensado, titolis ĝin Allahakbarries. Barrie komence erare opiniis, ke “Allah akbar” signifas en la araba “ĉielo helpas nin”, kaj poste oni jam ne volis ŝanĝi la nomon de la teamo.

En 1892 Kipling geedziĝis kun Caroline – fratino de sia usona amiko Wolcott Balestier, kiu kunaŭtoris la novelon Naulakha. La novgeedzoj forveturis en Usonon, kie ili vivis sekvajn kvar jarojn, kaj kie Kipling ekverkis librojn por infanoj kaj adoleskantoj. Ĝuste tie kaj tiam estis verkitaj la du unuaj Ĝangalaj libroj, famigintaj la aŭtoron tutmonde.

Je la sekva jaro post la reveno el Usono aperis lia romano Aŭdacaj kapitanoj, kaj en 1898 la verkisto startis en Afrikon. Tie li amikiĝis kun la brita kaj sudafrika politikisto Cecil Rhodes kaj ankaŭ eklaboris pri la sekva infana libro, kiu poste aperis sub la titolo Tiel do rakontoj (Just So Stories, 1902). Post pliaj du jaroj Kipling verkis la versaĵon La ŝarĝo de blankulo (The White Man’s Burden). Ĉi tiu frazo iĝis tre vaste konata karakteriza priskribo de la imperiisma misio en la kolonioj. Kipling proponis al la usona prezidento Theodore Roosevelt, kiun li persone konis, uzi la versaĵon por persvadi dubintajn usonanojn pri la neceso konkeri Filipinojn, kontraŭ kiu la Unuiĝintaj Ŝtatoj tiam militis. La versaĵo estas unu el plej gravaj atestoj de la imperiisma pensmaniero:

Blankulan ŝarĝon prenu, militon pelu for,
malsaton kaj malsanon ĉesigu kun fervor’.
Kaj se proksimas celo, volata de l’ amas’,
paganaj stult’ kaj pigro kondukos al frakas’.
(Tradukis G. Arosev)

En la unua jaro de la dudeka jarcento aperis lia romano Kim – pri adoleskanto el Lahore, kies kreskadon sekvas la legantoj. Kim estas konsiderata kiel unu el la plej gravaj libroj de Kipling kaj ankaŭ unu el la plej bonaj literaturaj memoraĵoj pri la Hindio de la koloniisma epoko. Ĉi tiun opinion dividas ne nur anglaj, sed ankaŭ hindiaj kaj pakistanaj aŭtoroj kaj kritikistoj.

Malfacilas imagi la popularecon de Kipling. Oni skribis pri li preskaŭ ĉiutage. Liaj novaj libroj estis disvendataj ene de kelkaj tagoj. Logika sekvo de tio estis la decido aljuĝi al Kipling la literaturan Nobelpremion. Tio okazis en 1907. Konsiderante, ke la unua literatura Nobelpremio estis aljuĝita en 1901, ne estas mirinde, ke Kipling iĝis la plej juna laŭreato (je la anonco li ne estis eĉ 42-jara). Sed jes estas mirinde, ke dum la sekvaj 108 jaroj neniu (grava nuanco: neniu el la literaturaj laŭreatoj) superis tiun rezulton: Albert Camus en 1957 estis 44-jara. La Nobel-komitato donis la premion al Kipling pro la “observa forto, fantazia originaleco, idea matureco kaj elstara talento de rakontanto, kiuj karakterizas kreadon de la tutmonde konata aŭtoro”. Aldone Kipling iĝis la unua laŭreato inter anglalingvaj verkistoj (antaŭ li oni premiis du francojn, germanon, norvegon, italon, hispanon kaj polon).

En 1910 aperis la poemkolekto Premioj kaj feoj (Rewards and Fairies), kiun kunkonsistigis lia verŝajne plej fama verko, kreita ne por infanoj: la versaĵo Se (If–). Ĝi estis tradukita, ŝajne, en ĉiujn eblajn lingvojn. La homoj ĝis nun ĉerpas en la sagacaj versoj subtenon kaj apogon:

Se povas meti vi sur unu karton
la tutan havon, riske je bankrot’,
kaj ĉion perdi, kaj reprovi starton,
sen diri vorton pri perdita lot’;
Se via kor’ kaj nervoj, malgraŭ trivo,
plu servas eĉ en stato de ruin’,
kiam nenio restas por la vivo,
krom Volo, kiu diras: “Tenu vin!”
(Tradukis V. Melnikov)

Post la Unua Mondmilito la populareco de Kipling ekŝrumpis. Aldoniĝis ŝoko post familia tragedio: Jack, la plej aĝa filo de la verkisto, estante soldato, pereis en la aĝo de 18 jaroj. La junulo ne devis militservi pro la miopeco, sed la tuta familio decidis, ke Jack ne rajtas resti hejme – kvankam Kipling povus peti por la filo. Oni rakontas, ke post ricevo de la malĝoja sciigo Kipling ne volis interkomunikiĝi kun la ekstera mondo, ermitiĝis kaj pro tio unu el la gazetoj eĉ aperigis nekrologon pri li. Sur la memorŝtono de Jack estas ĉizitaj vortoj de Kipling, kiu sentis sin plenkulpa: “Se aperos demandoj, kial ni mortis, diru: ĉar niaj patroj mensogis”. Ĉi tiu frazo estas klarigebla jene: komence de la milito Kipling estis unu el ĝiaj plej malfermaj subtenantoj. Poste lian optimismon ŝanĝis pli kaj pli morna humoro, kio ankaŭ respeguliĝis en liaj sekvaj libroj. Kipling laboris ĝis la komenco de la 1930aj jaroj, kvankam ĉiam kun malpli kaj malpli da sukceso.

Jorge Luis Borges skribis en tre malafablaj vortoj pri kaŭzoj de tio: “Kipling estas konsiderata la plej grava poeto de la Brita Imperio. Tio ne estas honta, tamen sufiĉa, por forgesi lian nomon – plej unue en Anglio. Samlandanoj de Kipling neniam pardonis liajn senĉesajn referencojn al la imperia tempo”. George Orwell, ne konsentanta kun Kipling, pensis alie: “Ene de kvin literaturaj generacioj ĉiu klera homo malrespektis Kiplingon, sed fine naŭ dekonoj de la kleraj homoj estas forgesitaj, sed Kipling estas daŭre kun ni”.

Rudyard Kipling mortis en 1936 pro apopleksio. Postmorte liaj verkoj – escepte de kelkaj versaĵoj kaj infanaj libroj – por iom da tempo estis forgesitaj. Nun la politikaj starpunktoj de Kipling estas daŭre kritikataj, sed liaj libroj – kaj prozo, kaj poezio – estas konsiderataj anglalingvaj klasikaĵoj.

Grigorij Arosev

Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/12/arosev-4

Iam teoriistoj parolis pri la “fino de la historio”, kio okazus se la ĝenerala venko de libereco kaj demokratio metus la finan punkton, se ne plu estus antagonismoj en la socio, kaj la mondo atingus la pinton de la homa evoluo. Ni scias nuntempe, ke libereco estis nur burleska interludo en la landoj, kiuj iam forĉasis siajn komunistajn diktatorojn. Ne la romantika teorio de Hegel pravis, sed la klasikulo La Fontaine: “La historio ĉiam instruas nin, ke simplaj homoj suferas pro la stultaĵoj de potenculoj”. Kaj tiu historio daŭras.

Ĝuste tio estas la temo de la belarusa verkistino kaj ĵurnalistino Svetlana Aleksijeviĉ, laŭreato de ĉi-jara nobelpremio pri literaturo. Ŝia temo estas ĝuste la esplorado de kiom homoj povas elteni kaj suferi. Suferoj de homo soveticus kaj post soveticus. La komunistoj diktaturis dum 70 jaroj, kaj la longaj ombroj ankoraŭ hodiaŭ mallumas la mensojn. Pro tio la temo de Aleksijeviĉ neniel havas nur historian intereson, sed ĝi estas ŝoke reala.

La biografio de Aleksijeviĉ havas tipe sovetian fonon: ukraina patro, belarusa patrino, verkado en la rusa. Tiam ne estis nacioj, sed klopodoj bredi supernacian identecon. Tial la tri nuntempaj landoj kvazaŭ kunpretendas parton de la premio. Plej indigne tamen reagis kelkaj rusaj medioj. Ili imputis, ke Aleksijeviĉ ricevis la premion, ĉar ŝi “malamas Ruslandon”. La ŝtata opinio inventis la oportunan etikedon “rusofobio” por ajna kritiko de la nuntempa reĝimo kaj malavare aplikas ĝin. Aleksijeviĉ ja konsentis, ke la mondo de Stalin kaj Putin ne estas ŝia mondo, sed jes la stelulaj atingaĵoj de la rusa kulturo.

Ŝia mondo estas tiu de la persekutitoj, malfeliĉuloj, malriĉiĝintoj; en ŝia mondo regas kruda realeco. La problemoj kun la cenzuro komenciĝis jam ĉe ŝia unua libro Milito ne havas virinan vizaĝon. La cenzuristo unue malhelpis la publikigadon de la libro kun la argumento, ke neniu plu volos partopreni en milito post legado de tia verko. Tia “primitiva naturalismo” evidente estis io tute nova en la rusa literaturo. Aleksijeviĉ intervjuis centojn da virinoj kaj donis voĉon al ili. Por la sekvinta libro ŝi kolektis memorojn de infanoj dum la dua mondmilito. Ofte la memoroj estas fragmentaj, ĉifonaj. Denove ŝi kreas kvazaŭ buŝan historion de la dua mondmilito. La Lastaj atestantoj ricevas voĉon danke al Aleksijeviĉ.

Jen nur eta ekzemplo:

Poste mi memoras nigran ĉielon kaj nigran aviadilon. Apud la ŝoseo kuŝas mia panjo, ŝiaj brakoj estas etenditaj. Ni petas ŝin ekstari, sed ŝi ne ekstaras. Ne leviĝas. Soldatoj volvis panjon en tendan tolon kaj ensabligis ŝin en tiu sama loko. Ni kriis kaj petis: “Ne enterigu nian panjon en la fosaĵon. Ŝi releviĝos, kaj tiam ni pluiros”. Sur la sablo krablis iuj skaraboj. Ni ne povis imagi, kiel panjo vivos kun ili sub la tero. Kiel ni poste retrovos ŝin, kiel ni renkontiĝos? Kiu skribu al nia paĉjo?

Unu el la soldatoj demandis min: “Knabineto, kiel oni nomas vin?” Sed mi forgesis… “Knabineto, kiun familinomon vi havas? Kiel oni nomas vian patrinon?” Mi ne memoris… Ni sidis apud la panja teramaseto ĝis la noktiĝo, kaj tiam oni prenis nin kaj metis sur ĉaron. Ĉaro plena da infanoj. Nin veturigis iu maljunulo, kiu survoje estis kolektanta ĉiujn. Ni venis en fremdan vilaĝon, kaj fremdaj homoj disprenis nin al siaj dometoj.

Mi longe ne parolis. Nur rigardis.

Poste mi memoras someron. Hela somero. Fremda virino karesas mian kapon. Mi ekploras. Kaj ekparolas… Rakontas pri panjo kaj paĉjo. Kiel la patro kuris de ni kaj eĉ ne rerigardis… Kiel panjo kuŝis… Kiel skaraboj krablis sur sablo…

La virino karesas mian kapon. En tiuj minutoj mi komprenis: ŝi similas mian panjon.

La verkaro de Aleksijeviĉ tute ne estas gaja legado. Tio validas ankaŭ por Zinkaj knaboj (pri la milito en Afganio), Ĉernobila preĝo (pri la eksplodo en la nuklea centralo) kaj Tempo el la dua mano (pri la pluvivo de sovetiaj konceptoj).

Sed ĉu entute estas literaturo, kion ĉi tiu ĵurnalistino produktas? Vikipedio instruas al ni, ke literaturo ne nur estas fikcio aŭ beletro, sed la “tuto de skribaĵoj, <…> kiuj havas socikulturan aŭ estetikan valoron”. Cetere: la Nobela Komitato antaŭe atribuis la premion al historiaj verkoj, ekzemple al Theodor Mommsen kaj Winston Churchill. Tiam ili jam havis pli malferman komprenon de literaturo ol kritikistoj hodiaŭ.

La verkaro de Aleksijeviĉ estas, laŭ mi, pli ol kolekto de fontoj, same kiel la tuta simfonio estas pli ol la sumo de la unuopaj voĉoj. Por verki tiujn tekstojn necesas imago kaj vizio tiel libera kaj ampleksa kiel tiu de skribanto de fikciaĵoj.

Ĉu ŝiaj verkoj estas legendaj? Tio verŝajne, dependas de la vivloko. Se vi estas en postsoveta lando, kiam la traŭmoj de la pasinteco ankoraŭ hantas vin ĉiutage, tiam vi probable ne volos legi pri tio en viaj libroj. Unu el la atestantoj resumas tiel: “Tiam nia vivo estis malbona, sed nuntempe ĝi estas timoplena”.

Sed se vi ne povas imagi kiel oni vivas en diktaturo, se la sufero de rusoj, belarusoj, ukrainoj, tataroj kaj multaj aliaj homoj iel interesas vin, tiam Aleksijeviĉ estas evidenta elekto.

Wolfgang Kirschstein

Ĉi tiu artikolo saperis en la novembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №11.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/10/kirschstein

Ekde 2004 Wolfgang Kirschstein ĉiujare prezentas en La Ondo de Esperanto ĉiun novan nobelpremiiton pri literaturo. La supra teksto estas lia 11a sinsekva artikolo tiutema. La pli fruajn prezentojn oni povas legi en nia arkiva retejo en la rubriko Kulturo, literaturo (fine de la listo).