Kelkaj rimarkoj pri la t. n. “akuzativo”

UNUA AKTO

Unua sceno:
John amas Margaret, kaj tial mi batas Aleksandron.

Por neŭtrala observanto la dua ĉi-supra frazero apartenas al la lingvo Esperanto (ĝi estas eĉ legebla en la Fundamento), sed ne la unua. Tamen, kaj paradokse, tio ne estas evidenta por ĉiuj esperantistoj.

Kiam mi prelegis por franclingvaj instruantoj aŭ instruontoj de Esperanto, mi faris la jenan rimarkon: se vi instruas al viaj lernantoj, ke “al rekta objekto oni devas aldoni la morfemon -n”, la plej obeemaj produktos la jenan frazon:

* MI SALUTIS LA NAJBARINONN

[Noto: *En lingvistikaj tekstoj la asterisko signas nenormajn (erarajn) frazojn aŭ vortoformojn.]

Tio ja estus normala rezulto de la aldono de -n al la objekto najbarinon. Kompreneble tio okazos tre malofte. Pli ofte okazos, ke la subkonscio de la lernanto sufloros al li aŭ ŝi: “kial aldoni ion al vorto (subkomprenite: tia, kia ĝi aperas en t. n. “vortaro”), pri kiu oni jam scias, ke ĝi estas rekta objekto? Preferindas ne obei tian stultan regulon”. La rezulto, evidente pli ofta, estos:

*MI SALUTIS LA NAJBARINO

El tio konkludiĝas, ke via regulo estas malbona.

Nun, imagu, ke en libera teksto (ne traduko) la lernanto skribis: *MI SALUTIS LA NAJBARINO. Se la instruisto severe admonas la lernanton “Vi forgesis la akuzativon! Vi devus skribi … NAJBARINON”, tiu instruisto montras, ke li, la “instruisto”, pro evidenta kialo, tute ne scipovas Esperanton. Kion alian diri pri homo, kiu asertas, ke li komprenas frazon nekompreneblan, kaj sekve arogas korekti ĝin?

La didaktika problemo kaj la lingvoscienca priskribo perfekte interkongruas. Eklerno de Esperanto fare de memlernanto pere de sufiĉe vasta fidinda tekstaro kondukas al tiu konkludo: la vortoj, kiuj enhavas la finan morfemon -n estas aŭ rektaj objektoj aŭ diversaj adjektoj, neniam subjektoj. Ĉar oni anoncis al tiu lernonto, ke la sintakso de Esperanto estas regula, tiu konstato devas sufiĉi kaj ekskludi alian regulon. Konkrete, la unua leciono povus enhavi la jenajn plej elementajn informojn:

Depende de la semantiko de la predikato, plej simpla tipa frazo povas konsisti el

1. verba formo (V): PLUVAS;

2. verba formo + subjekto (VS): DORMAS + STUDENTO, MANKAS + MONO, LEGAS + STUDENTO;

3. verba formo + subjekto + objekto (VSO): LEGAS + STUDENTO + LIBRON.

El tio sekvas, ke “legas studento” estas frazo, dum “legas libron” ne estas frazo, ĉar mankas o-vorto, kiu devas aperi unue, ne en la sinsekvo de la vortoj en parolo aŭ skribo, sed en la strukturo de la frazo.

Nia karmemora Georges Lagrange, kiu kelkatempe oficis kiel direktoro de la sekcio Gramatiko en la Akademio, sed ĝuis malmultan atenton, insistis pri la ellerno de tiuj bazaj strukturoj “dum la unua leciono”.

Kiam mi instruis nian lingvon al grupo de junaj – mi substreku: franclingvaj – infanoj per metodo tute rekta, sen la plej eta aludo pri gramatiko, ili tre rapide ekkapablis respondi al tiaj demandoj: “Ĉu la karoton manĝas la azeno? – Jes – Ĉu la azenon manĝas la karoto? – Ne (plus ridoj).

Oni povas lasi por la dua leciono la enkondukon de aliaj komplementoj (dua objekto en DONIS + STUDENTO + LIBRON + AL KAMARADO, adjektoj kiaj EN LA LIFTO, POST LA LECIONO ktp, ktp). Oni klarigos poste la ekziston de vortoj aŭ sintagmoj el la parola lingvaĵo, anstataŭantaj tutan frazon (ekz. JES! ) aŭ subkomprenantaj iun verban formon (BONAN TAGON!ANTAŬEN!), kaj la uzmanieron de i-vortoj, kiuj ne funkcias predikate. Sed jam estos klare, ke o-vorto sen posta -n neniam povas esti rekta objekto.

Kio validas por la o-vortoj validas por ties variantoj (mond’ = mondo) kaj por tiuj vortoj, kiuj povas ricevi la samajn funkciojn (pronomoj personaj, iuj “tabelvortoj” de la serioj -iu, -io) aŭ funkcias epitete al o-vortoj (a-vortoj).

Tio signifas, ke por ĉiuj koncernataj leksemoj ekzistas fakte du apartaj vortoj, ekz. LIBRO/LIBRON, el kiuj nur unu estas registrita en la “vortaroj” Tiujn du formojn la lingvouzanto devas konservi en sia memoro, ĉar li/ŝi devas elekti inter ili laŭ la funkcio, kiun li/ŝi volas uzi. Tio devus esti facila pro la unikeco de la diferenco (morfemo “nul” / morfemo -n), tute same, kiel la elekto inter singularo kaj pluralo estas facila, sed malpli grava, ĉar ĝi ne tuŝas la sintakson. Sed la ekonomia principo, uzita de Zamenhof, donas la malĝustan impreson, ke oni “aldonas” novan morfemon.

Kaj nun aperas alia didaktika erarego: la komparo kun fleksiaj lingvoj. Ni heredis tion de Zamenhof, kiu antaŭ pli ol unu jarcento klopodis en dek ses paragrafetoj klarigi la gramatikon de sia lingvoprojekto al uzantoj de kvin eŭropaj lingvoj. Preferindas forgesi tiujn neuzeblajn klarigojn, kiuj kvazaŭ trudas al la esperantoparolantoj la neutilajn konceptojn “deklinacio” kaj “kazoj”.

Unuflanke, paroli pri deklinacio, kiam ekzistas nur du ŝajnaj “kazoj” ne estas tre utile. La kazoj, menciitaj de Zamenhof en la Gramatiko de la Fundamento (genitivo, dativo k. a.) en Esperanto ne ekzistas. Por pravigi la koncepton kazo la aŭtoroj de PAG elpensis la terminon prepozitivo. Tio rezultas el konfuzo inter funkcio kaj kazo.

Aliflanke, la ofte malsimplaj formoj de kazfinaĵoj en lingvoj ofte menciataj (helena, latina, slavaj…) prezentas la jenan kontraŭdiron: ili ofte estas neutilaj pro la deviga uzo (t. n. regado) de iu kazo post iu prepozicio. Kaj inverse, ili havas gravajn mankojn pro la sameco de formoj inter nominativo kaj akuzativo en iuj genraj kategorioj, La parolantoj de “sendeklinaciaj” lingvoj, kiuj, por pardonigi sian misuzon de -n, asertas, ke por germano aŭ ruso la uzo de la esperantlingva akuzativo estas pli facila, ĉar ili havas kazojn en siaj lingvoj, grave eraras. Ruslingvano, kiu restus sub la influo de sia etna lingvo, volonte dirus en laŭdira Esperanto: *Mi aĉetis spegulo, fermis la fenestro kaj legis revuo. Estas do preferinde forgesi laŭdiran similecon de Esperanto kun lingvoj, kiaj la germana aŭ rusa, kies parolantoj povas, almenaŭ teorie, produkti frazon, kiu tradukiĝus laŭvorte en laŭdira Esperanto: *(La) patrino amas (la) filino.

La simileco de Esperanto kun tiuj eŭropaj lingvoj fakte konsistas nur en:

• la neekzisto de ergativo, kiu alimaniere organizas la rilatojn inter verbo, subjekto kaj eventuala objekto;
• la ekzisto de morfemo, kiu gluiĝas fine de vorto (do, la t. n. “akuzativo”) kaj markas la objekton kaj kelkajn aliajn komplementojn, dum ĉiuj ceteraj komplementoj estas markitaj per prepozicioj. Se Zamenhof uzus prepozicion ankaŭ por la rekta komplemento, laŭ la modelo mi batas je Aleksandro aŭ *mi batas na Aleksandro, nia lingvo funkcius pli simple, kun malpli da hezitoj aŭ eraroj. Sed tion bedaŭri estas tro malfrue.

La sistemo de paroj laŭ la modelo libro(j)/libro(j)n estas senprobleme aplikebla al la t. n. propraj nomoj. Se iu persona nomo aperas sen fina o (Saul, Amalek, Zamenhof k. a.), tiu -o aperas kun la morfemo -n laŭ la modelo mond’/mondon.

Tiel ni ricevas la ekzemplan frazon el la Biblio:

Saul venkobatis Amalekon

La Plena Analiza Gramatiko (§40) montras per kelkaj ekzemploj la eblajn variantojn por nomoj ne-esperantigitaj: uzo de -n post nomo finiĝanta per vokalo (Eliŝa/Eliŝan) kun eventuala uzo de streketo: Dante/Dante-n; antaŭmeto de esperantlingva vorto: (s-ro) Boirac/s-ron Boirac. La uzo de streketo renkontiĝas malofte en la nuna uzado, kaj la koncepto “vokalo” malklaras (fonemo aŭ grafemo?). Kelkaj donitaj ekzemploj ne plu validas: Shakespeare-on kaj Dante-n havas nun la formojn Ŝekspiron (cetere Zamenhof-originan) kaj Danton. La formon Bordeaux, ne elparoleblan de nefranclingvanoj, anstataŭis la formo Bordozo.

Multaj propraj nomoj restas sen esperantigitaj formoj pro du kialoj:

• la esperantigo postulas ian famon de la menciita persono aŭ loko, eĉ se nur en la limoj de la esperantistaro. Ĝi postulas ankaŭ la aprobon de multaj lingvouzantoj, konstateblan en la uzado.
• ekzistas forta rezisto al tia esperantigo pro fetiĉisma respekto al la “oficialaj” (legu: nacilingvaj) formoj de la propraj nomoj. Multaj esperantistoj, kiuj ja devas uzi arabajn, ĉinajn aŭ rusajn nomojn sub “latinigita” formo, ne aŭdacas agi kiel litovlingvanoj, kiuj senprobleme skribas pri Šekspyras. Moljeras, Tolstojus kaj, kompreneble Zamenhofas, Kaločajus kaj Oldas.

Sekvas konsekvenco de tiu fetiĉismo: ekzistas granda hezito uzi la morfemon -n kun nomo neasimilita. Tamen la lingvoj kun kaza sistemo deklinacias la proprajn nomojn (fojfoje kun esceptoj!). Du polaj amikinoj en siaj nacilingvaj verkoj menciis mian nomon dative (unu por danki, la alia por dediĉi poemon). Rezultis duobla varianto: Michelowi Duc Goninaz kaj Michelowi Duc Goninazowi. Mi ne protestis, kvazaŭ oni atencis la netuŝeblecon de mia oficiala nomo. Mi krome kutimas delonge vidi mian nomon sub la formo Мишель Дюк Гониназ (deklinaciebla, evidente!). Tiu fetiĉismo estas do por mi nekomprenebla.

Sed ni revenu al la Biblio. La ĝusta esperantlingva frazo Saul venkobatis Amalekon havas la saman sintaksan strukturon kaj la saman sencan enhavon, kiel la frazoj Amalekon venkobatis Saul aŭ Amalekon Saul venkobatis. La ordo de la satelitoj de la verbo havas nenian rolon en la sintakso de nia lingvo. Ĝi apartenas al pragmatiko: oni emas mencii unuavice tion, kio ŝajnas pli grava por informo. Tiel okazas por la komunaj nomoj. Al la demando “kio nova pri la kato?”, la respondo estos “la kato manĝis la bifstekon”; al la demando “kio nova pri la bifsteko?”, la respondo estos: “la bifstekon manĝis la kato”. La rezulto estas la sama, varias nur la maniero ĝin prezenti. Mencio unuavica de la rekta objekto ne estas escepto, stila apartaĵo, kaprico de poeto. Tia ĝi povas esti en Ido, ne en Esperanto. Ĝi estas normala uzado de nia lingvo kun nuancoj, ebligataj de ĝia strukturo. Sekve ni povas diri egale Ludoviko batas Aleksandron aŭ Aleksandron batas Ludoviko. Statistiko, kiu montrus, ke la ordo SVO estas la plej ofta (i.a. pro la ekzisto de pasivaj formoj en nia lingvo), neniel povus modifi la fundamentan regulon pri la markiloj de S kaj O. Tiuj, kiuj volas en la ĉi-supra frazo uzi aliajn nomojn (ekzemple Louis kaj Saŝa), ne rajtas malobservi tiun fundamentan regulon. Cetere, Zamenhof zorge donis al ni en la Fundamento ekzemplon de frazo kun unuavica mencio de propraj nomoj sub on-formoj: “Johanon, Nikolaon <…> iliaj gepatroj nomas Johanĉjo <…>, Nikolĉjo <…>”.

Kiel mi, lernanto, reagus al instruisto, kiu min skoldus pro mia frazo *Mi kisis knabino, sed aprobus, se mi dirus *Mi kisis Nelly, Irmtraud kaj Antoinette, pretekste, ke tio estas tute klara, ĉar mi ja diris “mi”, ne “min”? La absurdeco de tia situacio aperas plej ekstreme, kiam oni legas la frazon John amas Margaret, menciitan de D. Moirand en ties verko Materialoj pri la nuna uzado de la akuzativo. Tiam ni konstatas, ke ni estas tute ekster la lingva sistemo “kiun kiu -as?”. Tial la jena komento al tiu stranga frazo ne povas koncerni nian lingvon:

“Se ambaŭ la subjekto kaj la objekto estas nekongrukapablaj, la vortordo prenas sur sin la distingan taskon, laŭ la principo: Subjekto + Verbo + Rk (objekto); John amas Margaret = li amas ŝin; Margaret amas John = ŝi amas lin.”

Ne nur tiu regulo pri vortordo ne ekzistas, sed krome tiu pseŭdoregulo malaperigas la eblajn eldirojn “ŝin amas li” kaj “lin amas ŝi”, t. e. detruas plej fundamentajn esprimeblojn de nia lingvo.

Estas same nekompreneble, ke en la PMEG de B. Wennergren (35.2) troveblas tiaj ekzemploj kaj komentoj:

“Li admiras Zamenhof. La nomo Zamenhof rolas kiel objekto sen N-finaĵo.

Ĉu vi konas Anna? La nomo Anna rolas objekte sen N-finaĵo.

Li renkontis Vigdís Finnbogadóttir. La Islanda nomo Vigdís Finnbogadóttir rolas objekte sen Esperantaj finaĵoj.”

Tiuj ekzemploj kaj ties pravigoj grave subfosas la plej gravajn sintaksajn principojn de la esperantlingva sintakso. “Lin admiras Zamenhof, Ĉu vin konas Anna? Lin renkontis Vigdís Finbogadóttir” estas laŭnormaj esperantlingvaj frazoj. La antaŭe menciitaj certe ne.

Dua sceno:
Legu Zamenhof!

Iam mi legis en Esperanta gazeto la jenan admonon: LEGU ZAMENHOF!

Se mi devus taksi ĉi tiun frazon, mi nepre dirus, ke ĝi estas plene ĝusta, ĉar ĝi apartenas al la paradigmo “dormu Zamenhof, manĝu Zamenhof, ne fumu Zamenhof” ktp. Nome, la eldiranto esprimas la deziron, ke Zamenhof legu. Neniu “akuzativo” estis “forgesita”. Problemo povas estiĝi pro la konvencia neuzo de ci/vi kun u-vorto ĉe rekta parolo. Se oni uzas tiun konvencion, la vera subjekto, eĉ se subkomprenita, estas ci/vi. Tia frazo estas do ebla, se la nomo de la persono estas uzata vokative, do sen -n. Tian ordonan frazon povus eldiri instruisto al la lernanto Zamenhof, kaj skribe ĝi aperus tiel: “(ci) legu, Zamenhof!”. Jen do unu plia interpreto tute ĝusta. Sed se la aŭtoro de la menciita admono Legu Zamenhof! intencis eldiri ion alian, tio signifas, ke li aŭ ŝi ne nur bezonas iom legi Zamenhofon, sed eĉ ne atingis la nivelon de la unua leciono de lernolibro por komencantoj. Eĉ pli grava estus la konstato, ke la esperantistoj ne uzas inter si la saman lingvon.

Kaj estas vere nekompreneble, kial la Akademio ankoraŭ ne atentigis la esperantistaron pri la ĝusta uzado de la morfemo -n kaj pri la averto de Zamenhof: “Malsaĝulon ĉiu batas”.

DUA AKTO

Ĉu decas aĉeti kelke da seĝetoj?

Ĉio funkcius normale en la esprimo de rektaj objektoj, se malordon en ĝi ne kaŭzus iuj eksternormaj uzoj de sintagmoj kun la prepozicio da.

Tiu prepozicio havas specialan statuson: ĝi ne signas adjekton, rilatantan al la predikato (kiel en la frazo “en la ĉambro mi diskutas kun miaj amikoj pri politiko dum du horoj…”), sed ĝi ligas du vortojn aŭ sintagmojn por esprimi kvanton. Pro la “prepozicia” statuso de da, la regata substantivo ne alprenas la n-morfemon. Konvencie ĝin alprenas, se necese, la unua substantivo, kiu esprimas la kvanton. Tiu akceptita konvencio bone kongruas kun la sintakso de nia lingvo, kiu postulas la morfemon -n en sintagmo, havanta la funkcion de rekta objekto:

Mi aĉetis panon → Mi aĉetis kilogramon da pano

Tiu modelo funkcias kontentige, eĉ se la kvanto estas esprimata malprecize (“mi manĝis pecon da pano”) aŭ pere de substantivo esprimanta metafore iun kvanton (“mi trinkis tason da teo”).

Zamenhof donis al ni en la Fundamento ekzemplojn de sintakse ĝustaj frazoj laŭ la skemo “~o(n) da ~o(j) , precipe en la § 32: “alportu al mi metron da drapo”, “mi aĉetis dekon da ovoj”, “staris amaso da homoj”.

Same en la §17: “dum ŝi parolis, elfalis el ŝia buŝo multego da diamantoj”, kaj en la §35: “mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo”

Bedaŭrinde Zamenhof allasis, sub alilingva influo, la uzon de e-vortoj (multe, kelke) kaj de kvazaŭ-adverboj (iom, kiom…) anstataŭ substantivoj, esprimantaj kvanton kaj ekzistantaj sub la du formoj -o kaj -on. Tiaj ekzemploj troviĝas en:

§37: la riĉulo havas multe da mono.
§32: en la ĉambro sidis nur kelke da homoj
§38: mi aĉetis por la infanoj tablon kaj kelke da seĝetoj

kaj, strange, en la §32, en kiu du formoj estas allasataj: sur la arbo sin trovis multe (aŭ multo) da birdoj

Per la uzo de “multe da” kaj “kelke da” malaperas la distingo inter subjekto kaj objekto. Se oni uzas sistemece tiun danĝeran formon, povos aperi la jena gazeta informo:

“Multe da policistoj vundis multe da manifestaciantoj”,

kies signifo estas neniel eltrovebla.

Eĉ en iaj pli banalaj eldiroj, kiaj “multe da teo kontentigas min / mi trinkas multe da teo”, la eblo distingi per mi/min ne kompensas gravan rompon en la fundamenta regulo de nialingva sintakso. Tiu sintaksa fuŝo havas semantikan konsekvencon: e-vorto havas valoron de adjekto, ĝi neniel povas roli substantive, t.e. esti subjekto aŭ objekto. “Multe” apartenas al la serio “grandakvante, abunde, amase, stoke, svarme, fatrase…”, ĝi do ne povas sinonimi kun “granda kvanto, abundo, amaso ktp”. Sekve, ĝusta estas la frazo: riĉulo havas multe monon aŭ “riĉulon havas monon multe”, en kiu “multe” rilatas al la predikato “havas (monon)”, kio normalas por e-vorto. Da ne estas bezonata, krom se oni uzas la leksemon mult substantive, kiel faris Zamenhof en la ekzemplo “mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo”, el kiu sekvas, ke li devintus diri: “riĉulo havas multon da mono”.

La neregula uzo de “multe da” ŝuldiĝas al ekstera influo, tre probable tiu de la franclingva beaucoup de. Rusa influo (много + genitivo) estas malpli evidenta, ĉar la uzmaniero de много estas iom kompleksa. Se ni volas reguligi – kaj sekve pli internaciigi – la uzadon de nia lingvo, ni povas preni el la Fundamento tion, kio estas plej regula kaj forgesi la ceteron. Tio signifas, ke ni uzu mult sub formo substantiva: “multo(n) da pakaĵo”; adjektiva: multaj(n) libroj(n), aŭ adverba sen da: la frazo “li fumas multe” povas normale preciziĝi per aldono de objekto: “li fumas multe cigarojn”.

Tiun reguligon obstaklas delonga kutimo pri “multe da”. Sed jam delonge tiu misesprimo iĝis hapaksa: ĝia similaĵo “kelke da” preskaŭ malaperis favore al “kelkaj”. Male, la vastigo de tiu mismodelo ampleksigus la ĥaoson. Lastatempe mi legis la esprimon “plure da”. Sed ĝi estos espereble ne imitata.

Misan kutimon oni povas malaperigi. Dum la ĵus pasintaj jaroj la kritikinda dank’ al regresis favore al la regula danke al. Mi opinias, ke same povus iom post iom malaperi el la uzado la tre kritikinda multe da.

La saman problemon starigas por ni la iom-vortoj de la tabelo. Kiel anstataŭantoj de adverboj ili signifas “en ia kvanto”. Tio pravigas la uzon de iom en: “iom post iom; la forno estis iom varmeta” (Z); “mi komprenis iom vian leteron” (Z), kaj la formon iomete. Tio pravigas la uzon de kiom en: “Kiom mi devas pagi?” (Z), “Ĉiuj donas al mi prunte, kiom mi volas (Z)” k.c. Sekve iom da, tiom da, kiom da… estas same nedezirindaj, kiel multe da.

Se ni volas uzi la vorton da, ni povas substantivigi tiujn kvantigilojn: kiomo(n) da, iomo(n) da ktp. Sed se ni volas enkonduki objekton kaj precizigi la ideon de kvanto per tiuj -iom vortoj, tio tute eblas, same kiel por “multe”, sekvante la jenan Zamenhofan ekzemplon:

“Se mi skribus gazeton, kiom legantojn mi ricevus!”

Bedaŭrindas, ke Zamenhof forlasis tiun fruan frazkonstruon favore al la nun uzataj neregulaj da-formoj. Sed ni povas senĝene uzi ĝin por samtempe plireguligi nian lingvon kaj plielegantigi nian stilon. Kaj tion ni rajtas fari sen atendi la benon de la Akademio.

Michel Duc Goninaz

Ĉi tiu studo de Michel Duc Goninaz aperis en la marta kaj en la aprila-maja kajeroj de La Ondo de Esperanto (2016).
La Ondo de Esperanto, 2016, №3, 4-5.
Represo malpermesita.
Konstanta referenco: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2016/04/goninaz

Michel Duc Goninaz (1933-2016)

Michel Joseph Louis Duc Goninaz naskiĝis la 6an de septembro 1933 en Parizo. Studis en École Normale Supérieure de Saint-Cloud, en Sorbono (1954-59), en la Ŝtata Moskva Universitato (1956-57); akiris licencion pri franca filologio kaj beletristiko kaj agregacion pri la rusa lingvo. Instruis dum kelkaj jaroj en parizregionaj duagradaj lernejoj; ricevis instruoficon de asistanto, poste de docento, en la Provenca Universitato (en Aikso Provenca). Instruis tie la rusan lingvon (1967-96) kaj Esperanton (1970-96), kiu ricevis oficialan statuson en la studfakoj kaj diplomoj. Emeritiĝis en 1996.

Michel Duc Goninaz lernis Esperanton en 1946 per nedeviga kurso en gimnazio. Partoprenis la 5an IJK (Versajlo, 1949) kaj la 35an UK (Parizo, 1950); aktivis en la kabaredo La Tri Koboldoj (1949-56). Gvidis plurfoje kursojn pri Esperanto kaj lingvoscienco en universitatoj de Budapeŝto, Sanfrancisko, Poznano.

Kun Klaŭdo Roux li gvidis la reviziadon por la novaj eldonoj de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (2002, 2005). Duc Goninaz aŭtoris lernilojn de la rusa lingvo kaj Esperanto, artikolojn kaj recenzojn, tradukis plurajn francajn kanzonojn, kiujn kantis Jandwiga Dzięgielewska, Ĵak Le Puil, Jacques Yvart. Inter liaj prozaj tradukoj estas La fremdulo de Camus (1993), Sonĝonovelo de Schnitzler (1997) kaj Kun diablo en la korpo de Radiguet (2006). Lia reverko de La ŝtona gasto de Puŝkin estis suscenigita de la trupo TESPA. Premiito en Belartaj Konkursoj de UEA (2a premio en 1963, laŭda mencio en 1965); laŭreato de Liro-2002 (traduka poezio el la rusa). Kolumnisto de La KancerKliniko (“El la taglibro de nekuracebla optimisto”). Kompilis kaj redaktis la gravan kolekton Studoj pri la internacia lingvo (1987). Membro de la Akademio de Esperanto (ekde 1976) kaj direktoro de la akademia sekcio Gramatiko (1983-92). En 2002 Michel Duc Goninaz ricevis la honoran titolon “La Esperantisto de la Jaro”.

Ni funebras pro la morto de nia amiko kaj kunlaboranto kaj kondolencas al lia vidvino Arlette kaj al iliaj infanoj.

Halina Gorecka
Aleksander Korĵenkov

En la nun redaktata aprila-maja kajero de La Ondo de Esperanto aperos ladua,  fina parto de la lasta esperantologia studo de Michel Duc Goninaz, kiun li antaŭnelonge sendis al ni.

En 1998 la internacia sendependa magazino La Ondo de Esperanto decidis ŝtopi la breĉon kaj iniciatis la proklamon de La esperantisto de la jaro. Per tiu honora titolo estas distingata persono, kiu je la koncerna jaro plej multe kontribuis al Esperanto. Pri la efektivigo de la projekto zorgas du komisionoj — kandidatiga kaj elekta — en kiuj kunlaboras kompetentaj personoj, ĝuantaj internacian rekonon kaj prestiĝon, entute: trideko da personoj – nunaj kaj eksaj aktivuloj de UEA, SAT, Civito, redaktoroj, sendependaj ekspertoj.

Ni vidu la liston de la ĝisnunaj esperantistoj de la jaro.

La skota poeto William Auld estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 1998. La proklamo rekonas la tiujarajn meritojn kaj atingojn de William Auld, interalie, la vastan amaskomunikilan eĥon pro lia kandidatigo al la literatura Nobel-premio; la kompletigon de la kolosa tradukprojekto Tolkien en Esperanto; la prudenton kaj volfirmon en la afero pri La Manto. Krome, la elekto estis bona komenco por la Jubilea Jaro de Auld, kiu 75-jariĝis en 1999.

Estis tre grave, ke la elekto de la unua laŭreato estis tre bone akceptita en la tuta esperantista komunumo. Intervjuo kun li aperis en multaj Esperanto-gazetoj, kaj la projekto ricevis multajn laŭdojn kaj aprobojn kaj ekvivis.

La Aŭstralia juristo Kep Enderby, prezidanto de UEA kaj de Esperanta Jura Asocio, iĝis la Esperantisto de la Jaro 1999. Tiu ĉi proklamo rekonis la meritojn de Kep Enderby en la fortikigo de Esperantujo (aktiva partopreno en multaj kongresoj kaj tre grava parolado en la Berlina kunsido de la Strategia Forumo de la Esperanto-komunumo) kaj en la eksteraj rilatoj (precipe aktivado en la Internacia Konferenco de Neregistaraj Organizaĵoj en Seulo).

La tria elekto alportis surprizan rezulton, ĉar inter la 20 kandidatoj neniu ricevis plimulton de la voĉoj, kaj estis elektitaj tri Esperantistoj de la Jaro 2000.

Hans Bakker (Nederlando) meritis la rekonon pro la sukcesoj en la agado por Esperanto en Afriko.

Mauro La Torre (Italio) iĝis laŭreato pro la projekto Interkulturo, kies kvazaŭlernejo Tibor Sekelj tiam ampleksis preskaŭ 100 klasojn el trideko da landoj kun ĉirkaŭ du mil lernantoj.

Jouko Lindstedt (Finnlando) estis distingita pro la prizorgo de interreta BJA-listo, okazigo de seminario dediĉita al la 20-jariĝo de la Manifesto de Rauma kaj pro la Hejma Vortaro, redaktita de li, kiu estis disvendita naŭ monatojn post la eldono kaj represita post la Tel-Aviva UK.

Por eviti tian multecon da “jarherooj” oni decidis apliki la regulon laŭ kiu “Se pli ol unu persono ricevos egale plej multajn voĉojn, kiel laŭreato estos proklamita tiu, kiun proponis pli multaj kandidatigantoj”.

En la sekva jaro ĉi tiu regulo estis aplikita: Osmo Buller estis elektita la Esperantisto de la Jaro 2001, ĉar li ricevis pli multajn kandidatigojn ol Claude Piron, kiu ricevis same multajn voĉojn. Osmo Buller per sia demisio en 2001 finis la rezultoriĉan deĵorperiodon kiel Ĝenerala Direktoro de UEA. Dank’ al li la Gazetaraj Komunikoj de UEA regule kaj objektive informas la esperantistaron pri UEA. Lia tiujara restado en Ĉinio kaj Litovio aktivigis la movadon tie kaj faris la rilaton de aŭtoritatoj en tiuj du landoj pli favora al Esperanto.

[En la postaj jaroj la Esperantisto de la Jaro ĉiam estis elektita sen apliki ĉi tiun regulon.]

La franca filologo Michel Duc Goninaz estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2002 pro la eldono de la Nova Plena Ilustrita Vortaro, kies reviziadon li gvidis dum pluraj jaroj.

Dafydd ap Fergus, nun pli konata kiel Dafydd ab Iago, kimra ĵurnalisto laboranta en Bruselo, estis proklamita kiel la Esperantisto de la Jaro 2003. La internacia ĵurio elektis lin pro lia tre aktiva informa laboro en la Brusela Komunikad-Centro.

La germana profesoro Helmar Frank, prezidanto de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS), estis proklamita kiel la Esperantisto de la Jaro 2004 pro la sukcesa kunordigo de la agadoj de AIS kaj de ties Universitataj Sesioj kaj pro tiujara lanĉo de LEUKAIS (Libera Eŭropia Universitato Kelemantia de AIS en Komárno, Slovakio), unu el kies tri fondo-rektoroj li estas.

La Kaŭna advokato Povilas Jegorovas, prezidanto de la Litova Esperanto-Asocio, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2005 pro la bonega preparado kaj sukcesa realigo de la 90a Universala Kongreso de Esperanto kaj de la 4a Nitobe-Simpozio en Vilno; pro la ekzemplodonaj rilatoj kun litoviaj aŭtoritatoj, intelektuloj kaj amaskomunikiloj, danke al kiuj Esperanto progresis en Litovio; kaj pro la kunordigo de eldonado de gravaj libroj pri Esperanto en la litova lingvo.

La sveda esperantisto Bertilo Wennergren, loĝanta en Koreio, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2006 pro la Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko (PMEG). Estis la dua fojo, post la elekto de Duc Goninaz, ke elektiĝis aŭtoro de grava libro.

La germana esperantisto Peter Zilvar, prezidanto de Esperanto-Societo Sudharz, gvidanto de la Germana Esperanto-Centro en Herzberg estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2007 pro diversflanka agado por kaj per Esperanto en Herzberg — la Esperanto-urbo. Lia agado estis intensa ankaŭ en 2007: serio de altnivelaj seminarioj kaj ekzamen-sesioj, starigo de novaj ZEOj, imitinda loka informado pri Esperanto, evoluigo de kunlaboro inter Herzberg kaj Góra kaj alia aktivado per kaj por Esperanto.

D-rino Ilona Koutny, hungarino loĝanta en Pollando, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2008 pro la kompetenta kaj sukcesa gvidado de la Interlingvistikaj Studoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz (UAM) en Poznań. Tiujare ŝi aparte meritis rekonon pro la dekjariĝo de la Studoj, pro la ekzamensesio de la tria grupo, pro la unua instrurajta ekzameno kune kun ILEI, pro la komenco de la kvara grupo, kaj speciale pro la simpozio “Lingvistikaj kaj kulturaj aspektoj de interlingvistiko“, kiun ŝi pretigis kaj efektivigis en septembre 2008 ĉe UAM.

Ĉi tiu elekto estas duoble rimarkinda. Unue, Ilona Koutny estis la unua virino, kiu ricevis la titolon La Esperantisto de la Jaro. Due, ŝi ricevis rekorde multajn voĉojn kompare kun la aliaj kandidatoj — trioble pli ol tiu, kiu okupis la duan lokon.

Aleksander Korĵenkov, Ruslanda ĵurnalisto, verkisto kaj redaktoro de La Ondo de Esperanto, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2009 pro la ampleksa kaj zorga esplorado de la vivo, verkoj kaj ideoj de Zamenhof kaj pro tiutemaj verkoj kaj prelegoj, speciale pro la libro Homarano, aperinta tiujare okaze de la 94a Universala Kongreso de Esperanto en Bjalistoko.

Katalin Kováts, hungarino loĝanta en Nederlando, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2010 pro la diversmaniera antaŭenigo de profesieca instruado de Esperanto, interalie, pro la popularigo kaj okazigo de la ekzamenoj laŭ la Komuna Eŭropa Referenckadro kaj pro la renovigo de la porinstruista retejo edukado.net.

Dennis Keefe, Usona instruisto, nun en la universitato en Nankino (Ĉinio), internacie konata iniciatinto de Lingvaj Festivaloj, estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2011 pro la universitat-nivela disvastigo de Esperanto en Ĉinio kaj pro la evoluigo de la projekto “Esperanto-Insulo” en Hajnano.

Interalie, Dennis Keefe ripetis la atingon de Ilona Koutny kun la plej granda distanco dis de la dua kandidato.

Peter Baláž, 33-jara slovaka esperantisto, kunordiganto de la asocio Edukado@Interreto (E@I) estis proklamita la Esperantisto de la Jaro 2012 pro starigo, evoluigo kaj prizorgo de gravaj retaj projektoj; modela kunlaboro kun landaj kaj Eŭropaj instancoj; okazigo de la Somera Esperanto-Lernejo kaj de la scienca konferenco KAEST; eldono de gravaj diskoj, libroj, broŝuroj kaj filmoj en/pri Esperanto; kaj pro tio, ke li sukcesas stimuli kaj (re)aktivigi multajn talentajn gejunulojn, kiuj sen tio eble perdus intereson pri Esperanto.

La elektorezultojn kaj intervjuojn kun ĉiuj ĝisnunaj Esperantistoj de la Jaro oni povas legi en la retejo de La Ondo de Esperanto.

La rezulto de la 16a atribuo de la titolo La Esperantisto de la Jaro estos anoncita en nia retejo je la Zamenhofa Tago, la 15an de decembro.

Halina Gorecka
sekretario

Ĉe represo bonvolu indiki la fonton
La Balta Ondo: http://sezonoj.ru/2013/12/jaro

ROMANCO

Quand luira cette êtoile, un jour,
la plus belle et la plus lointaine,
dites-lui qu’elle eut mon amour,
o derniers de la race humaine!*
(Sully-Prudhomme)

Stelo Venus’ super tero aperis,
rememorigis pri fora tener’…
Kiam renkontis mi vin, same helis
stelo Venus’ super ter’.

De tiu temp’ kun fidel’ mi rigardas
noktan ĉielon, serĉante je l’ stel’.
Amo kvieta al vi flagre ardas
de tiu temp’ kun fidel’.

Tamen disigas nin sort’ kaj destino;
mi ne revidos vin, certe, ĝis mort’.
Firme mi amis vin, ho karulino,
tamen disigas nin sort’.

Sur malproksima teren’ mi sopiros,
amon kaŝinte en kor’ kun ĉagren’.
Ĉiuvespere la stelon admiros
sur malproksima teren’.

Vidu ĝin foje kun trista silento, –
niaj rigardoj kuniĝos en dist’…
Ke reviviĝu la am’ por momento,
vidu ĝin foje kun trist’…

ROMANCO

Ne alportas kvieton la tago, nek nokta obskur’,
ja per flamo infera bruligas min am’ en tortur’.
Sed konatas ja: por ke mildiĝu dolor’ en brulvund’,
vi almetu malvarmon, plej bone konvenas la grund’.
Do pacigu min, tero humida, enprenu vi min
por estingi suferojn kaj revojn pri la amatin’.

TRIOLETO

Rigardis foje mi al sun’,
nun la okuloj ne plu vidas.
Sed mi l’ eternan nokton spitas –
Rigardis foje mi al sun’!
Kaj, kvankam ĉiuj min priridas,
mi la respondon donas nun:
Rigardis foje mi al sun’,
nun la okuloj ne plu vidas.

Tradukis el la belarusa
Valentin Melnikov

* Kiam ĉi stel’ en firmament’
ekbrile sendos puran flamon,
vi, lastaj el la homa gent’,
ne plu sekretu mian amon.

(Traduko de Michel Duc Goninaz)

Ĉi tiuj poemoj aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto.
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2011, №12 (206).
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2011/12poemoj-de-maksim-bahdanovic/

La juna disĉiplo Yvart kaj la majstro Brassens (Foto de Birgit)

Hodiaŭ la mondo omaĝas al Georges Brassens, kiu naskiĝis ekzakte antaŭ 90 jaroj, la 22an de oktobro 1921. Kaj post unu semajno oni denove rememoros lin, okaze al la 30-jariĝo de lia morto, la 29an de oktobro 1981.

La franca kanzonisto Jacques Yvart [Ĵak Ivar], kiu publikigis tridekon de diskoj, inter kiuj tri estas dediĉitaj al Brassens – unu en la franca kaj du en – Esperanto, volonte konsentis verki por La Ondo etan artikolon pri sia artista baptopatro.

Georgo Brasens (france: Georges Brassens [Ĵorĵ Brasens]) certe estas la plej grava kanzonisto-poeto de la 20a jarcento. Li postlasis proksimume 170 finitajn kanzonojn, preskaŭ ĉiuj ĉefverkoj, kaj kelkajn postmortajn tekstojn.

Trans lia verkaro kun grandaj literatura kaj muzika postuloj, necesas paroli pri la homo kaj la influo, kiun havis liaj “kanzonetoj” al la franca kanzonaro ĝenerale kaj ankaŭ al certa evoluo de la moroj en Francio.

Komence de la 1950aj jaroj liaj strofoj, aŭditaj ĉe la radio kaj ĉe la televido, alportis veran revolucion en la kutima aŭdvida pejzaĝo. Kaj kvankam liaj vortoj foje liberpensulaj ŝokis la burĝaron, lia personaĵo kun tiel apartaj fiziko kaj voĉo rapide ricevis favoron de la publiko.

Eblas kalkuli per centoj, eble eĉ per miloj tiujn, kiuj, inter ili ankaŭ mi, sub lia impulso ekverkis kanzonojn kaj ilin ekkantis akompanante sin per gitaro. Inter tiuj, kelkaj cetere vivis belajn karierojn.

Mi kelkfoje diris al li: “Georgo, pro ci mi fariĝis kantisto”, kaj senvarie li respondis al mi ridetante sub sia liphararo: “Ci volas diri, Galopĉjo, ke dank’ al mi ci profesiiĝis…”

Ĉi-oktobre memorfestiĝas la 30a datreveno de lia forpaso kaj ankaŭ la 90a de lia naskiĝtago. Ja Georgo Brasens hodiaŭ 90-jariĝas. Kaj daŭre li estas inter ni, eĉ se lia fizika ĉeesto mankas al ni. Efektive ne plu nombreblas dum tiuj ĉi lastaj jaroj la artistoj aŭ la grupoj, kiuj dediĉis centojn da diskoj al la verkaro de Brasens. Liaj kantoj estis adaptitaj kaj kantitaj en multaj lingvoj kaj multaj landoj, ekzemple ruse de Aleksandro Avanesov.

Eblas diri ke Brasens nobligis la poetan kanzonaron tiel pro la alta kvalito de la tekstoj kaj iliaj literaturaj referencoj same kiel pro la false simpla eco de la muzikoj ĉiam ellaboritaj. Ĉar ofte estas forgesita la muzikista Brasens. “Sen miaj refrenetoj, – li diris, – miaj kanzonoj perdus almenaŭ duonon de sia indeco”. Feliĉe nun ekzistas multaj registraĵoj fare de muzikistoj, kiuj aŭdeble kun granda plezuro interpretas la melodiojn de Oĉjo Georgo ofte evidentigante ilian “ĵazecon”.

Miaflanke, mi sentas veran feliĉon kantante Brasenson france aŭ en Esperanto. Ni neniam kune parolis pri la universala lingvo, sed mi certas, ke li konsentus kaj aprobus la tre fidelajn adaptaĵojn de la tradukintoj. Mi ankaŭ pensas, ke li ne tro malkontentus pro mia interpretado…

Jacques Yvart

Georges Brassens

Oĉjo Leon’
(Le vieux Léon)

Antaŭ jardek’
vi iris ek,
Oĉjo Leon’,
for de ni, ve!
al ĉiel’ de
l’ akordion’.
Vi flugis for
al ĉi lok’ por
kontroli, ĉu
l’ bal’ de Pariz’
en Paradiz’
reĝadas plu.
En ĉi azil’
kun muzikil’
– kia regal’! –
vi ludas plu
ĉe l’ rendevu’
de mortobal’.
Sen ironi’
ni preĝas pri
via pardon’
pro la skandal’
de malŝat’ al
l’ akordion’.

Malprave, ke
en maŭzole’
aŭ Panteon’
ne estas cel’
honoro de l’
akordion’.
Vi kuŝas, frat’,
sub grunda mat’
sen mort-emblem’,
sen liturgi’,
apologi’
kaj rekviem’.
Sed l’ amikar’
ĉe l’ mortoĉar’
ŝercadis por
per fantazi’
mokadi pri
prema dolor’.
Kaj veras, ke
por artist’ de
l’ akordion’
en nia skol’
pli varmas, ol
en Panteon’.

Foto de Birgit

Ĉu ĝuas vi
en kompani’
de l’ anĝelar’?
Ĉu ties trup’
staras sur ŝtup’
de solidar’?
Ĉu ruĝa vin’
gajigas vin
kiel sur ter’,
dum sen problem’
Di’ zorgas mem
pri la ceter’?
Se lasas vin
eksbelulin’
kisadi ŝin,
vi certe ne
bedaŭras, ke
venis la fin’.
Kaj se al Di’
en ĉi medi’
l’ akordion’
sonas kun ŝat’,
kia beat’
por vi, Leon’!

Tradukis Michel Duc Goninaz kaj Marcel Redoulez

La supra artikolo kaj la Brasensa kanzono Povra Marteno estas aŭskulteblaj en la fino de la 29a podkasto de Radio Esperanto. Musklaku ĉi tie por elŝuti ĝin.

Ĉi tiu artikolo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto.
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2011, №10 (204).
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2011/10/brassens/
La du fotoj de Birgit estas disponigitaj ekskluzive por publikigo en La Ondo kaj ne estas reprodukteblaj aliloke.