En la oktobra Ondo vi povis konatiĝi kun tri dokumentaroj pri Marko Zamenhof, trovitaj en la Ruslanda Ŝtata Historia Arkivo (ruse РГИА = RGIA) en Peterburgo[1], kaj ĉi-foje ni daŭrigas la temon. Ni rememoru, ke RGIA estas unu el la plej grandaj kolektejoj de dokumentoj en la mondo. Ĝi enhavas pli ol sep milionojn da dokumentoj. La arkivo estas dividita je pli ol mil fondaĵoj (ruse: фонд), konsistantaj el multegaj fakoj (ruse: опись). En ĉiu fako estas pluraj dokumentaroj (ruse: дело = afero), kiuj konsistas el unu ĝis miloj da dokumentoj, kiuj povas esti unupaĝaj kaj plurcentpaĝaj.

En la fondaĵo №733 estas konservataj 109 mil 823 dokumentaroj de la Ministerio pri Popola Klerigo de Ruslando. La fako №189 de ĉi tiu fondaĵo enhavas 661 aferojn pri porjudaj lernejoj el la jaroj 1863–1881, inter kiuj estas la tri menciitaj “aferoj”[2] pri la patro de Doktoro Esperanto.

Bedaŭrinde, mankas nomindekso por la fondaĵo №733, kaj ne eblas facile trovi ĉiujn dokumentojn pri iu certa instruisto. Mi do decidis trovi almenaŭ la aferon pri la emeritiĝo de Marko. Dum unu plena labortago mi rigardadis mikrofilmojn de la manskribitaj enhavtabeloj de la pensiiĝaj fakoj, kaj fine mi trovis la fakon №139 kun aferoj pri instruistoj, kiuj emeritiĝis dum 1903–1904. Entute en la fako №139 estas 606 aferoj. La afero №521 havas harstarige plumpan titolon:

Laŭ la pledo de la estro de la Varsovia Lerneja Regiono, Afero pri rekono de la rajto je pensio de la eksa instruisto de la germana lingvo de la Varsovia reala lernejo, Ŝtata Konsilisto Motelj Zamenhof.

La afero enhavas 14 dokumentojn sur 20 paĝoj. Ni vidu, pri kio temas…

La estro de la Varsovia lerneja regiono Aleksandr Nikolajeviĉ Ŝvarc la 21an de novembro 1903 sendis pledon al la ministro pri popola klerigo, Vladimir Gavriloviĉ Glazov. Li skribis, ke la direktoro de la Varsovia reala lernejo[3] turnis sin al li

… por asigni al la eksa instruisto de la germana lingvo en la paralelaj fakoj de la nomita lernejo, Ŝtata Konsilisto, judismano Motelj /Mark/ Zamenhof, emeritan pension pro lia 35-jara ŝtata servado en la ofico instruista, en la plena sumo de lia plej granda jarsalajro, pagita al li en lia ofico, t. e. po 900 rublojn dum jaro.[4]

Tamen Ŝvarc frontis problemon, ĉar Zamenhof ne havis formalan rajton je la ŝtata pensio. Kiel ni scias el lia ofica listo[5], en 1858 li plenumis en la Grodna gubernia instruista komisiono ekzamenon por la ofico de instruisto en ŝtataj porjudaj lernejoj, kaj en 1875 li sukcese ekzameniĝis en la historia-filologia fakultato de la Imperiestra Varsovia Universitato kaj ricevis la rajton instrui la germana lingvon en ŝtataj gimnazioj kaj aliaj lernejoj[6]. Sed instrurajta atestilo ne sufiĉis por pensio. En la teritorio de la Pola Reĝolando estis regulo, ke la judaj instruistoj por ricevi ŝtatan pension devis havi universitatan diplomon. Tiun M. F. Zamenhof neniam ricevis.

Malgraŭ tio Ŝvarc, emfazinte, ke

Zamenhof dum sia tuta servado en la Varsovia lerneja regiono estis konsiderata kiel uzanto de ĉiuj rajtoj de la servado, estis promociita en la rangtabelo ĝis la Ŝtata Konsilisto <…> kaj konsiderante la longan kaj fervoran ŝtatan servadon de Zamenhof, kiu estis rekompencita … per Imperiestraj ordenoj[7]

petis la ministron rekoni la rajton de Zamenhof je pensio en la sumo egala al lia lasta salajro, t. e. 900 rubloj jare.

La kleriga ministerio subtenis la peton de la estro de la Varsovia lerneja distrikto kaj la 6an de decembro 1903 petis la financan ministerion asigni pension al Zamenhof[8].

La 7an de julio 1904 la vicministro de la financa ministerio, Miĥail Dmitrijeviĉ Dmitrijev, sciigis la klerigministron, ke la financa ministerio interkonsente kun la departemento pri la ŝtata kontrolo[9] proponis al la emerita komisiono de la gubernioj de la Pola Reĝolando asigni pension al Zamenhof, malgraŭ ties aparteno al la juda religio[10].

La 16an de julio la financa ministerio sendis al Ŝvarc informon[11] pri ĉi tiu decido.

La proceduro moviĝis malrapide, sed evidentiĝis, ke iu tre atente sekvas ĝin.

Ĉi tiu atenta interesato estis Sumer Davidoviĉ Goldljust, loĝanta en la Varsovia strato Dolgaja 18. La 5an de novembro 1904 li sendis al la kleriga ministerio peton, kiu sciigas al ni fakton ĝis nun nekonitan. Jen la teksto (en kiu mi korektis la plej krudajn mallogikaĵojn kaj erarojn):

Peto

Ĉi-kune mi kunsendas pagordonon, donitan la 16an de februaro 1890 de la Varsovia komerca juĝejo kun №342 por la akuzito Marko Zamenhof, loĝanta en Varsovio.

La akuzito Marko Zamenhof ĝis la komenco de la 1904a jaro servis kiel instruisto en la Varsovia reala lernejo, kaj surbaze de la salajro, kiun li tie ricevis, mi ĝis nun partoprenis en divido, fare de la Varsovia komerca juĝejo, de lia salajro inter liaj kreditoroj. Sed ekde la nuna 1904a jaro, la supre menciita Marko Zamenhof eksiĝis. En la pensia fako de la Varsovia fisko estas neniu mono por li.

Pro tio, mi havas la honoron tre humile peti vian Altan Generalan Moŝton:

1. Se ĉi tiu Marko Zamenhof nun ricevas pension, reteni ĝin surbaze de la kunsendata pagordono;

2. (a) kaj se la nomito nun ricevas neniun pension, (b) aŭ se ĉi tiu kazo apartenas al alia Ministerio, resendi la pagordonon al mi kun mencio de la loko, al kiu mi adresu min».[12]

Bedaŭrinde, la serĉado de la arkivo de la Varsovia komerca juĝejo ne estis sukcesa, kaj do dume ne estas eble konatiĝi kun la dokumento №342 de la nomita juĝejo. Estas evidente, ke la monpuno, ricevita de Zamenhof estis tre alta – ja eĉ lia konstanta pagado dum pli ol 13 jaroj ne sufiĉis por kovri la pagendan sumon. Kiun delikton li faris? Kiam la juĝejo komencis esplori la kazon? Kiom Zamenhof devis pagi? Ĉu pro ĉi tiu kazo lia filo Ludoviko skribis: “En la fino de 1889 ni restis sen kopeko!”[13]. Nova fakto. Kaj novaj enigmoj…

Alia novaĵo en la supra peto de Goldljust estas la nomo de nia protagonisto. Al la pli frue uzataj Mordeĥaj, Motelj, Mordĥe, Mordka, Mark, Markus (kaj aliaj eventualaj formoj) ĉi tie aldoniĝas Marko – ruse Марко. Tute identa kun la Esperanta nomformo!

Ni plufoliumu la aferon.

La kleriga ministerio pritraktis la aferon, kaj la 4an de decembro 1904 ĝi plusendis al Ŝvarc kaj al la estro de la Varsovia polico, barono Karl Stepanoviĉ Noljken, la peton de Goldljust kaj akompanajn leterojn[14] por laŭleĝe aranĝi pagadon el la pensio de Zamenhof al Goldljust.

Ŝvarc, ricevinte la leteron, esploris la kazon kaj respondis al la ministerio, ke Motel (Mark) Zamenhof dume ne ricevas pension, ĉar ankoraŭ ne estas klarigitaj liaj rajtoj por pensio dum lia laboro en elementaj lernejoj de la Vilna lerneja regiono, kaj do ne estas eble preni monon el lia pensio[15]. La kleriga ministerio la 31an de januaro 1905 sendis al barono Noljken klarigan leteron[16] kaj la pagordonon de la juĝejo por redono al Goldljust. Ve, ĉi tiu pagordono same kiel la kompleta servolisto de Mark Fabianoviĉ Zamenhof, pli frue resendita al Varsovio, verŝajne, malaperis dum la Dua mondmilito.

Aŭ eble ĝi ŝimas en iu neatendita loko?

Ĉu troviĝos pliaj dokumentoj pri Zamenhofoj? Nu, se ili troviĝos, tio okazos ne per si mem, sed nur se iu persiste serĉos ilin…

Aleksander Korĵenkov

Referencoj kaj notoj

1. Korĵenkov A. Tri dokumentoj pri Marko Zamenhof // La Ondo de Esperanto, 2012, №10, p. 18–21.

2. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 54, 160, 492.

3. Tiam la direktoro de la Varsovia reala lernejo estis princo Konstantin Moisejeviĉ Argutinskij-Dolgorukov, filo de generalo Moisej Zaĥaroviĉ Argutinskij-Dolgorukov, armeno, heroo de la Kaŭkaza milito (1817–1864) kaj pranepo de la fama Jozefo, Katolikoso (= Patriarko) de ĉiuj armenoj. Same kiel Marko Zamenhof, K. M. Argutinskij-Dolgorukov estis ŝtata konsilisto.

4. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 1.

5. РГИА, ф. 776, оп. 20, д. 582, л. 3–7.

6. Legu pli en la artikolo: Korĵenkov A. Mark Fabianoviĉ Zamenhof, instruisto en ŝtataj lernejoj // La Ondo de Esperanto, 2010, №3, p. 3–6.

7. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 2.

8. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 3–5.

9. Ĉi tiu departemento (Государственный Контроль) estis speciala organo ĉe la Konsilio de ministroj. Ĝia tasko estis kontrolado de la ŝtata buĝeto kaj de la buĝetoj de la ministerioj. Tiutempe ĝin gvidis generalo Pavel Ljvoviĉ Lobko.

10. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 6.

11. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 7.

12. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 8.

13. Zamenhof L. Mi estas homo. Kaliningrado: Sezonoj, 2006, p. 104.

14. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 10, л. 11.

15. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 12.

16. РГИА, ф. 733, оп. 139, д. 521, л. 14.

Legu ankaŭ

Korĵenkov A. Verkoj, kiuj donas honoron al la verkinto

Korĵenkov A. Verkoj, kiuj donas honoron al la verkinto (2)

Korĵenkov A. Tri dokumentoj pri Marko Zamenhof

Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/12/mark/

En la fondaĵo №776 estas konservataj dokumentoj de la Ĉefa Administrejo pri Presaferoj de la Ministerio pri Internaj Aferoj de Ruslando, ofte nomata la Polica Ministerio. En la 20a fako de la 776a fondaĵo troviĝas 1539 dokumentaroj el la jaroj 1878–1895. Inter ili estas la dokumentaro (ruse: дело = afero) №582 pri “allaso de la instruisto de la germana lingvo Zamenhof al laboro en la Varsovia Cenzura Komitato”[2]. Ĉi tiu afero entenas 11 dokumentojn inkluzive de “Formulara listo pri la ŝtatservado de la instruisto de la germana lingvo de la Varsovia 1a Vira Progimnazio[3] Mark Fabijanoviĉ Zamenhof”, kompilita je la 25a de februaro 1883.[4] Ĉar mi trovis ĉi tiujn dokumentojn nur en oktobro 2009, mi ne povis uzi ilin en la unua eldono de Homarano[5], premiere prezentita fine de julio 2009 en Bjalistoko. Sed surbaze de la afero №582 mi verkis studojn pri la kariero de Marko Zamenhof en ŝtataj lernejoj[6] kaj pri lia cenzurista agado[7], kaj en 2011 mi utiligis la trovitajn dokumentojn en la dua eldono de Homarano[8].

El la servolisto ni scias, ke Marko Zamenhof ricevis hejman edukadon kaj en 1858 plenumis en la Grodna gubernia instruista komisiono ekzamenon por la ofico de instruisto en ŝtata lernejo por judoj.

Tiuj lernejoj (ruse: еврейские казённые училища) estis fonditaj en Ruslando, por ke judoj povu ricevi ne nur la tradician religian kleron, sed ankaŭ la ĝeneralan, kiu helpus al ili integriĝi en la socio. Sed, ricevinte la instrurajton, la 21-jara Marko ne uzis la rajton kaj dediĉis sin al pli enspezigaj librotenado kaj privata instruado. Nur ok jarojn poste, la 3an de aprilo 1866, li eklaboris kiel instruisto de la rusa lingvo kaj aritmetiko en la 2a Bjalistoka lernejo por judoj. Lia ŝtata salajro estis tre malgranda: nur 160 rubloj jare, sed samtempe li plu laboris private. En la ŝtata porjuda lernejo li instruis ĝis la 5a de novembro 1873.

En la ŝtat-oficistaj listoj mankas privataj okupoj, pro kiuj la ŝtato ne pagis salajron, nek donis ordenojn kaj pensiojn. Tamen en RGIA estas troveblaj iom da informoj pri privataj instruistoj – ja la ŝtato ne povis plene lasi edukadon de siaj ŝtatanidoj al arbitro de entreprenemaj klerigistoj, kaj tiuj siaflanke petadis de la ŝtato subvenciojn, impostajn avantaĝojn k. s.

En majo kaj novembro 2010 mi denove iris Peterburgen por serĉi en RGIA spurojn de Marko Zamenhof en la fondaĵo №733, kie estas entute 109 mil 823 aferoj de la Ministerio pri Popola Klerigo de Ruslando. Mi trovis kvar aferojn, kiuj koncernas la patron de Doktoro Esperanto. Tri el ili estas en la fako №189, kiu enhavas 661 aferojn pri porjudaj lernejoj el la jaroj 1863–1881. Ni vidu ilin laŭvice.

JUNA INSTRUISTO VERKIS LERNOLIBRON

En Bjalistoko Marko Zamenhof realigis sin en la kleriga sfero ne nur kiel pedagogo kaj organizanto, pri kio oni scias el pluraj fontoj, sed ankaŭ kiel aŭtoro. En la arkivo ni trovas aferon №54 kun la titolo “Pri peto de la judo Zamenhof pri subvencio por presado de la lernolibro de la germana lingvo, kompilita de li”[9]. Ĝi konsistas el du dupaĝaj dokumentoj. En la unua dokumento la Bjalistoka loĝanto Markus Zamenhof (Маркусъ Заменгофъ) la 16an de februaro 1864 petas la Ministron de Popola Klerigo, Lian Altan Generalan Moŝton, Efektivan Ŝtatan Konsiliston Aleksandr Vasiljeviĉ Golovnin doni monon por eldoni sian lernolibron de la germana. En la dua dokumento, datita la 7an de aprilo 1864, la ministro rifuzas, ĉar jam estas eldonita granda nombro da lernolibroj.

Tiutempe Marko Zamenhof estis nur 27-jara, kaj poste li daŭrigis siajn klopodojn, kaj ni scias, ke lia Lernolibro de la germana lingvo por rusa junularo[10] estis prespermesita la 5an de decembro 1870 kaj aperis en 1871 en Varsovio. Ĝi havis 14 eldonojn, la lasta aperis en 1899; Krome aperis almenaŭ sep eldonoj de lia lernolibro de la germana por la dua studjaro kaj almenaŭ ses eldonoj por la tri studjaro[11].

SUKCESA SUBVENCIPETO

Oni scias, ke en Bjalistoko Marko Zamenhof eklaboris unue kiel librotenisto kaj hejma lingvoinstruisto en la riĉa Bjalistoka familio Zabludovskij. La 21an de aŭgusto 1864[12] li fondis privatan lernejon-internulejon (девичiй пансiонъ) por judaj knabinoj, en kiu li mem instruis[13]. En 1865 en ĝi lernis 63 knabinoj. La duklasa lernejo de Motelj Fabijanoviĉ (Мотель Фабиянович) Zamenhof konkurencis kun simila lernejo de Avraam Samujloviĉ Kagan kaj Lev Avraamoviĉ Plonskij kun 83 lernantinoj en 1865[14]. Pri ĉi tiu lernejo de Zamenhof oni povas ekscii en la afero №160 el la fako №189 de la 733a fondaĵo. La afero havas iom mallertan titolon “Afero de la Departemento de la Popola Klerigo koncerne la peton de la kuratoroj observantaj la funkciadon de la popolaj lernejoj en Bjalistoko pri ĉiujara pagado de subvencio el la kandela imposto[15] al Zamenhof, posedanto de porknabina lernejo en Bjalistoko”[16].

Ĉi tiu afero, komencita la 13an de majo 1866 kaj finita la 15an de septembro 1873, enhavas 18 dokumentojn sur entute 20 folioj.

La unua dokumento, skribita sur ambaŭ flankoj de du folioj, eble estas la plej interesa, ĉar ĝi pozitive karakterizas Zamenhofon kaj ties lernejon, kaj ni aperigas ĝin komplete, kun korekto de nur kelkaj mallertaĵoj – ja eĉ tiuj judoj, kiuj okupiĝis pri edukado en la juda urbeto Bjalistoko ne kapablis verki ruse same bonstile kiel la rusaj verkistoj.

Al Lia Alta Generala Moŝto,
Sinjoro Ĉefprokuroro[17] de la Sankta Sinodo
kaj Ministro de la Popola Klerigo,
grafo Tolstoj

De la subskribintaj kuratoroj, elektitaj de la Bjalistoka Juda Komunumo por observado de la funkciado de Popolaj Lernejoj en Bjalistoko.

Humila Raporto

En la urbo Bjalistoko ekde aŭgusto 1864 funkcias privata Porjuda knabina lernejo, en kiu lernas preskaŭ 80 junulinoj, inter kiuj 18 sen pago, posedata de la instruisto Motelj Zamenhof, tre konscience efektiviganta la aferon de instruado de infanoj kaj ĝuanta ĝeneralan favoron de la loĝantoj de la urbo Bjalistoko, pri kio raportis s-ro Direktoro de Bjalistokaj Lernejoj la 29an de novembro 1865, en la dokumento №965, al Sinjoro Estro de la Vilna Lerneja Regiono.

En ĉi tiu raporto s-ro Direktoro de lernejoj, sekve de la peto de la Bjalistoka Juda Komunumo, farita de la Bjalistoka Negocisto de la 1a gildo[18] Volkovyskij, kaj pro sia propra konvinko pri la senduba utileco de ĉi tiu lernejo, petis ĉiujare pagi al Zamenhof 300-rublan subvencion el la kandela imposto, ĉar la malgranda monsumo, kiun la Lernejestro kolektas de la lernantoj, tute ne kompensas la konsiderindajn elspezojn de la lernejo. Sed ĉi tiu subvencipeto dume restas neplenumita, ĉar s-ro Estro de la Vilna Lerneja Regiono en sia letero al s-ro Grodna Guberniestro sciigis, ke ĉar la Ministerio de la Popola Klerigo pro la malgranda sumo de la Kandela imposto rifuzas doni subvenciojn al privataj lernejoj kaj, ne vidante la eblecon doni ĉi tiun subvencipeton al la pritrakto de la Ministerio, petis s-ron Grodnan Guberniestron helpi en serĉado de lokaj rimedoj por subteni ĉi tiun lernejon. Pro tio s-ro Grodna Guberniestro en decembro 1865 ordonis al la Bjalistoka Urbestraro proponi al la Bjalistoka Juda Komunumo ekokupiĝi pri serĉado de lokaj rimedoj por subtenado de ĉi tiu Lernejo. Poste la Bjalistoka Urbestraro, per sia tagordero №1092 de la 22a de aprilo ĉi-jara, sciigis al ni, ke laŭ ĝia propono la Bjalistoka Juda Komunumo kompilis komunuman decidon pri tio, ke ni, kiel elektitoj por observado pri starigo kaj funkciado de porjudaj Popolaj lernejoj en Bjalistoko, pledu pri ĉi tiu afero en la Ministerio de Popola Klerigo, ĉar tute mankas lokaj rimedoj por doni la petitan subvencion al la Lernejestro Zamenhof.

Konsiderante, unuflanke, la pozitivan utilon, kiun alportas la privata Lernejo de Zamenhof en la grava afero de la rusa edukado de Judaj knabinoj en Bjalistoko, kiun utilon rekonas kaj la Lerneja kaj la Gubernia Estraroj, kaj, aliflanke, konsiderante neeblon de plua ekzistado de ĉi tiu utila kaj bezonata Lernejo sen ekstera helpo, kaj konsiderante, ke siaflanke la Bjalistoka Juda Komunumo krom la ĉ. 1900-rubla sumo, ĉiujare pagata kiel la kandela imposto, havas grandajn elspezojn por la du popolaj lernejoj fonditaj en Bjalistoko kaj por la refondita ĉe la urba Talmudtorao[19] duklasa instruado de la rusa lingvo por la malriĉaj Judaj Knaboj, pro kio la Komunumo ne plu havas rimedojn por subteni privatajn lernejojn, kiuj tamen laŭ la leĝoj povas ricevi subvenciojn el la kandela imposto, kaj konsiderante ke la alia Lernejo por Judaj knabinoj, posedata de Kagan kaj Plonskij en Bjalistoko, nun ĝuas subvencion el la menciita imposto, ni kuraĝas humile peti Vian Altan Generalan Moŝton fari decidon pri disponigo de ĉiujara 300-rubla subvencio el la sumo de la kandela imposto al la Lernejestro Zamenhof por administrado de ĉi tiu establo tre utila por ĉiuj, por ebligi per tio al Zamenhof plu administri la menciitan lernejon, kiu estas ne nur tre utila, sed ankaŭ ĉiuflanke modela.

David Mikeleviĉ Zabludovskij
Isaak […]ckoviĉ Nejmark
Mendelj Voljfoviĉ Rajnes
Lejzer Ŝmuleviĉ Poljak

La 10an de majo 1866
u. Bjalistoko[20]

La postaj dokumentoj enhavas, interalie, konsenton de la ministerio[21], kiun subskribis la vicministro grafo Ivan Davydoviĉ Deljanov, posta ministro (1882–1897) kaj baptopatro de Nikandr Vasiljeviĉ Zjusmen, kiu, kiel ĉefcenzuristo de jidaj kaj hebreaj eldonaĵoj, en 1888 intrigos por eksigo de Marko Zamenhof el ties cenzurista posteno en Varsovio[22], kaj plurajn aliajn dokumentojn, inkluzive de la kvitanco[23] pri ricevo de 300 rubloj, subskribita de Marko Zamenhof (vidu ĉi-sube).

La du lastaj dokumentoj en ĉi tiu afero estis faritaj en septembro 1873, kiam la Zamenhofa familio estis sojle de forveturo al Varsovio.

La 6an de septembro 1873 Miĥail Afanasjeviĉ Malinovskij, vicestro kaj administranto de la Vilna Lerneja Regiono, kiu ampleksis kelkajn okcidentajn guberniojn de Ruslando, surbaze de la peto de la direktoro de la Bjalistokaj lernejoj, Pjotr Osipoviĉ Ronĉevskij, petis la klerigan ministerion disponigi al Zamenhof 150 rublojn pro la senĉesaj malsanoj[24] en la familio. La agado de Marko Zamenhof, kiu estis samtempe instruisto en la 2a Bjalistoka porjuda popola lernejo kaj posedanto de la lernejo por judaj knabinoj, estis nomita “utila <…> kaj en la instruado de la juda junularo kaj en la sfero de pedagogia literaturo”[25]. Jam la 15an de septembro la ministerio konsentis kun la subvencipeto[26]. Cetere, ĉi tiu sumo estis konsiderinde granda por provinca instruisto – la saman sumon li estis ricevanta pro instruado dum la tuta lernojaro en la ŝtata porjuda lernejo.

MARKO Z. CEDAS SIAN LERNEJON

En la 189a fako de la 733a fondaĵo de RGIA, estas ankoraŭ unu afero, kiu interesas nin – afero №492 “Pri transdono de la Bjalistoka lernejo por judaj knabinoj, posedata de Zamenhof, al la instruisto Gvirc kun pagado de ĉiujara 300-rubla subvencio”[27]. La afero konsistas el nur du dokumentoj.

La unua dokumento estas letero de la estro de la Vilna Lerneja Regiono, Nikolaj Aleksandroviĉ Sergijevskij, sendita la 11an de oktobro 1873 al la kleriga ministerio. El ĝi ni ekscias, ke unu jaron pli frue, la 8an de aŭgusto 1872, komence de la lernojaro 1872/73, Marko Zamenhof, kun permeso de la estro de la Vilna Lerneja Regiono, ŝanĝis la proprietecon de sia propra knabina lernejo al komuna posedo kun sia kolego kaj samnaciano Iosel Noĥimoviĉ Gvirc[28], kiu, same kiel li, instruis ankaŭ en la Bjalistoka
ŝtata porjuda lernejo.

Ni ekscias ankaŭ, ke unu jaron poste Zamenhof, kun preteksto de sia malbona sano, petis permeson transdoni sian lernejon al plena posedo de Gvirc. La estro de la Vilna Lerneja Regiono, apogante sin je la opinio de la direktoro de la Bjalistokaj lernejoj Pjotr Osipoviĉ Ronĉevskij taksis la instruiston Gvirc kapabla sole administri la lernejon kaj petis la ministerion transdoni la lernejon de Zamenhof kaj Gvirc al plena posedo de Gvirc kun plupagado de la 300-rubla subvencio[29].

Evidente, tiutempe la poŝto funkciis multe pli bone ol nuntempe, ĉar jam post naŭ tagoj, la 20an de oktobro 1873 la vicministro Deljanov permesis transdoni la lernejon al Gvirc kaj konservis la 300-rublan subvenciadon, kiun ĝuis Marko Zamenhof – pri tio tekstas la dua dokumento en la afero №492[30].

Forcedinte sian privatan instruadon, Marko Zamenhof komence de la lernojaro 1873–1874 daŭrigis sian instruistan laboron en la 2a Bjalistoka ŝtata lernejo por judoj. Sed li laboris nelonge. La 5an de novembro 1873 li ricevis la petitan forpermeson el la ŝtata servo[31]. Li ne plu havis privatajn kaj ŝtatajn devojn kaj povis iri kun sia familio al Varsovio por daŭrigi tie sian ŝtatoficistan karieron en la Ministerio de Popola Klerigo, sed jam en gimnazia nivelo.

Krom la tri supre prezentitaj dokumentoj en la 189a fako inter pli ol cent mil aferoj de la klerig-ministeria arkivo (fondaĵo №733) estas ankoraŭ unu, kiu enhavas tre surprizajn informojn pri Mark Fabianoviĉ Zamenhof, pri kiuj pli frue skribis neniu esploranto de la Zamenhofa familio. Pri tio temos en unu el la sekvaj Ondoj.

Aleksander Korĵenkov

REFERENCOJ KAJ NOTOJ

1. Korĵenkov A. Verkoj kiuj donas honoron al la verkinto // La Ondo de Esperanto, 2012, №2, p. 20–21; 2012, №3, p. 12–13.

2. РГИА, ф. 776, оп. 20, д. 582.

3. En progimnazioj, establitaj en Ruslando en 1864, oni instruis laŭ la programo de la unuaj kvar gimnaziaj klasoj.

4. РГИА, ф. 776, оп. 20, д. 582, С. 3–7.

5. Korĵenkov A. Homarano: La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L.
Zamenhof. Kaliningrado; Kaunas, 2009.

6. Korĵenkov A. Mark Fabianoviĉ Zamenhof, instruisto en ŝtataj lernejoj // La Ondo de Esperanto, 2010, №3, p. 3–6.

7. Korĵenkov A. Vera trezoro de oficista saĝo: la Varsovia cenzuristo M. F. Zamenhof // La Ondo de Esperanto, 2010, №4, p. 10–14.

8. Korĵenkov A. Homarano: La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L.
Zamenhof. 2a eld., kor. Kaliningrado; Litova Esperanto-Asocio, 2011.

9. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 54.

10. Заменгоф М. Учебник немецкого языка для русского юношества. Курс первый. Варшава, 1871.

11. Korĵenkov A. Verkoj kiuj donas honoron al la verkinto //
La Ondo de Esperanto, 2012, №2, p. 20.

12. Zbigniew Romaniuk surbaze de informoj en la Grodna arkivo montras, ke la lernejoj de Zamenhof kaj de Kagan kaj Plonskij funkciis jam en 1862, kaj ke Zamenhof skribis denuncojn al polico (Romaniuk Z. Zamenhofowie w drodze do i w Białymstoku. Brańsk, 2009, p. 24.)

13. Адрес-календарь служащих в Гродненской губернии лиц гражданского, военного и духовного ведомств на 1867 год. Гродно, 1867, С. 92.

14. Памятная книжка Гродненской губернии на 1866 год. II. Отдел статистический. Гродно, 1866, С. 49. (La familia nomo estas indikita kiel Замейнгофъ = Zamejnhof).

15. Kandela imposto (свечной сбор). Imposto, kolektata de judismanoj kaj uzata por klerigo de ili. La ŝtataj porjudaj lernejoj estis financataj el ĉi tiu imposto, kaj la resto estis donata al privataj lernejoj por judoj.

16. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160.

17. Ĉefprokuroro (Обер-прокурор). Reprezentanto de la Ruslanda Imperiestro en la Sankta Sinodo de la Rusortodoksa Eklezio. Grafo Dmitrij Andrejeviĉ Tolstoj havis ĉi tiun oficon dum 1865–1880, kaj dum 1866–1880 li estis ministro pri popola klerigo. (Poste li estis ministro pri eksteraj aferoj.)

18. Gildo (гильдия). Rango de komercistoj depende de la posedata kapitalo. La komercistoj de la plej alta, 1a gildo (kun la deklarita kapitalo pli ol 50 mil rubloj) rajtis havi eksteran komercon, posedi marŝipojn ktp. Tiutempe en Ruslando 2% da komercistoj apartenis al la 1a gildo, 5% al la 2a gildo, kaj 93% al la 3a gildo.

19. Talmudtorao (талмудтора). Elementa religia lernejo por malriĉaj judoj.

20. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160, Л. 1–2.

21. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160, Л. 7.

22. Korĵenkov A. Homarano, 2a eld., p 51–54.

23. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160, Л. 18.

24. “… en mia infaneco mi tre ofte estadis malsana”, – skribis Lazarj Markoviĉ Zamenhof (Zamenhof L. Mi estas homo / Komp. A. Korĵenkov. Kaliningrado, 2006, p. 103).

25. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160, Л. 19.

26. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 160, Л. 20.

27. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 492.

28. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 492, Л. 1.

29. Samloke.

30. РГИА, ф. 733, оп. 189, д. 492, Л. 2.

31. РГИА, ф. 776, оп. 20, д. 582, Л. 4.

Ĉi tiu artikolo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №10.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/10/216mark/

KOMPARA FRAZEOLOGIO

En la 1875a jaro en la presejo de I. Goldman (Varsovio) aperis la 48-paĝa Kompara rusa-franca-germana frazeologio, aŭ Kolekto de proverboj, sentencoj, popoldiroj kaj idiotismoj en ĉi tiuj tri lingvoj. Pro la titolpaĝa klarigo oni scias, ke ĝi estas “Parto 1, rusa-franca-germana”[14]. Tamen en la trilingva antaŭparolo de la aŭtoro (li subskribis ĝin ruse М. Ф. Заменгоф, sed france kaj german\e M. F. Samenhof) mankas indiko pri la partoj 2 kaj 3. Eble ili estis intencitaj kun la franca kaj la germana, kiel la lingvoj, en kiuj la materialo estus alfabete ordigita laŭ la kapvortoj.

La Varsovia Cenzura Komitato permesis presi ĝin la 19an de majo 1873, kiam Marko Zamenhof kun sia familio ankoraŭ loĝis en Bjalistoko. Sed la eldono prokrastiĝis por du jaroj – evidente pro la transloĝaj klopodoj, pro la posta establiĝo en Varsovio, kaj pro la prepariĝo al kaj plenumo de la universitata instrurajta ekzameno.

La bibliografia registro de ĉi tiu libro en RŜB entenas plurajn erarojn inkluzive de la malĝusta eldonjaro. Ve, sed eraroj estas ne nur pri ĉi tiu libro…

Nur tridek jarojn poste, jam post la emeritiĝo de Marko, aperis la dua eldono (Varsovio: Gins, 1905) de la frazeologio, kiu iĝis kvarlingva pro la aldono de la pola lingvo. Ĉi tiu eldono, kies titolpaĝon reproduktis Holzhaus en Doktoro kaj lingvo Esperanto[15] kaj en la dua volumo de la Galerio[16], mankas en la Ruslanda Ŝtata Biblioteko.

Post la publikigo de la du komencaj kajeroj de la dua eldono, Marko decidis aldoni al ĝi kvinan lingvon, kaj Ludoviko pretigis la Esperantan version, kiu aperis ne kiel la kvina kolumno (kolono, laŭ Marko), sed kiel apartaj kajeroj kun la titolo Proverbaro Esperanta, eldonitaj en unu volumo ĉe Hachette en 1910 konforme al la origina ruslingva alfabeta vortordo. Nur en 1961 danke al Gaston Waringhien ĉe Stafeto aperis Proverbaro Esperanta ordigita laŭ la Esperanta alfabeto (2a eld., 1974), sed ĉar ĝi estas eldonita kiel la verko de Ludoviko mem, ne de lia patro, ni ne kalkulas ĝin en nia statistiko.

RŜB havas la unuan kajeron de la tria eldono de la Kompara rusa-pola-franca-germana-esperanta-latina kaj hebrea frazeologio[17]. Sed la unua kajero enhavis la kolekton de proverboj, sentencoj kaj popoldiroj en la lingvoj rusa, pola, franca kaj germana. Ĉi tiu 32-paĝa kajero, presita ĉe Gins en 1907 estis ordigita laŭ la ruslingvaj kapvortoj kun nur du unuaj komencliteroj, de la vorto авось ĝis la vorto быть. Ĉu aperis kajeroj kun Esperanta, latina kaj hebrea versioj, kiuj laŭ la dulingva (rusa kaj Esperanta) rimarko “estas eldonataj en tiu sama ordo en apartaj libretoj, kiel aldono al la komuna libro de la Frazeologio”? En RŜB ili mankas.

La dua kaj la tria eldonoj de la Frazeologio mencias, ke la unua eldono (1875) estis rekomendita de la Scienca Komitato de la Ministerio pri Popola Klerigado por la gimnaziaj bibliotekoj.

LA BIBLIA HISTORIO

Marko Zamenhof instruis la hebrean religion ne nur en la ŝtata porjuda lernejo Bjalistoka (kaj en sia Bjalistoka lernejo por judaj knabinoj), sed interalie, en la 1a Varsovia Vira Progimnazio (lernejo kun la programo de la unuaj kvar gimnaziaj klasoj). Kompreneble, li verkis lernolibron ankaŭ por ĉi tiu studobjekto, en kiu li estis plej bone salajrata de la ŝtato[18] kompare kun aliaj studobjektoj.

La retserĉilo de RŜB donas indikojn pri ok eldonoj (ekde la 4a ĝis la 11a) de lia Konciza Biblia historio kun mallonga kateĥismo de la religia-morala instruo: Lernilo por lernejoj por judoj. Fakte, ĉiam aperis nur la unua parto De la kreo de la mondo ĝis la tempo de la Juĝistoj.

Ricevinte la menditajn plej fruan (4) kaj la plej lastan (11) eldonojn, mi konstatis, ke la katalogo denove eraras: antaŭ mi kuŝis ne la kvara (1893), sed la dua eldono[19], prespermesita la 25an de februaro 1891 kaj eldonita en la sama jaro de Gins. La titolpaĝa noto informas, ke ĝi estas aprobita de la Scienca komitato de la Ministerio pri Popola Klerigado kiel lernolibro en popolaj lernejoj kaj en progimnazioj. La popularecon de ĉi tiu historio atestas la fakto, ke la 11a eldono aperis en 1908, post la forpaso de la aŭtoro kaj kvar jarojn post lia emeritiĝo.

Kompreneble, la “Biblia historio por judoj” entenas ankaŭ la historieton pri Babelturo kiel la okan ĉapitron. Ĝia interpreto mirige malsimilas al la tradicia, ĉar laŭ la Biblio laŭ Marko Zamenhof la unulingva homa popolo ekkonstruis la turon pro la timo disiri, kiel specon de (senluma) lumturo de ĉie videbla, dum laŭ la Genezo ili konstruis ĝin por akiri gloron antaŭ ol – evidente, laŭ sia propra volo – disiri sur la supraĵo de la tuta tero[20]. Imagu do Markon, kiu jene klarigas al la judaj gimnazianoj, dum la romkatolikaj kaj rusortodoksaj lernejanoj havas samtempe siajn proprajn religiajn lecionojn en aliaj ĉambroj:

Deveninte de unu sama homo, la homoj parolis unu lingvon kaj konsistigis unu popolon, dense amasiĝinte en unu sama terpeco kaj malvolonte disiĝante unu de la aliaj. Timante disiri, ili entreprenis konstruadon de grandega turo, kiu per sia pinto tuŝus la ĉielon. Sed la Eternulo, dezirante por la bono de la homaro, ke ili disiĝu, konfuzis iliajn lingvojn, kaj do ili subite ekparolis diverslingve kaj, nekomprenante unu la alian, estis devigitaj ĉesigi la laboron kaj disiri sur la tero en ĉiujn direktojn. De tio aperis diversaj popoloj, parolantaj diversajn lingvojn.[21]

Spirhaltige moderna kompreno de la plurlingveco: ne Dia puno de la homaro, sed ĝia bono!

ENKONDUKO EN GEOGRAFION

La plej ofte eldonita lernolibro de M. F. Zamenhof estis nek lia Biblia historio por judoj kun 11 eldonoj, nek lia unua lernolibro de la germana kun 14 konataj eldonoj. Ne malpli ol 15 eldonojn havis lia Prepara kurso de la ĝenerala geografio en kateĥisma formo por la unua klaso de gimnazioj kaj malsuperaj lernejoj. En RŜB estas nur kvin ĝiaj eldonoj, ekde la 11a (1891) ĝis la 15a[22], prespermesita la 18an de oktobro 1899 kaj aperinta en 1900. El aliaj bibliografioj oni scias, ke ĝia unua eldono aperis ankoraŭ en 1869 en la presejo de S. Orgelbrand en Varsovio[23]. Ĝi estas ankaŭ la plej frue eldonita lernolibro el la ĝis nun konataj libroformaj verkoj de Marko Zamenhof, kiu tiam loĝis en Bjalistoko kaj havis 32 jarojn.

La titolpaĝo informas, ke ekde la tria eldono ĝin rekomendis la jam nomita klerig-ministeria komitato kiel instruilon kaj ankaŭ la Komitato de maristaj lernejoj por ties bibliotekoj.

Ankaŭ ĉi tiu 111-paĝa lernolibro kun 26 ilustraĵoj kaj 2 mapoj havas la spuron de la instruisteco de Marko en porjudaj lernejoj, ĉar en la antaŭparolo li atentigas pri nerusaj ruslandanoj en la longa enkonduka frazo:

Ĉiu, kiu okupiĝis pri instruado de geografio en ĝeneralaj lernejoj, kaj speciale en tiuj el ili, en kiuj plej multas infanoj de nerusa deveno, kiuj do ne posedas libere la lingvon de nia patrujo, tiu sendube sentis mankon de tiu lernolibro, helpe de kiu la lernanto povus akiri, kune kun informoj pri geografio, ankaŭ la eblecon ĝuste kaj kompreneble respondi la demandojn, kiujn oni donas al li, sen embarasiĝo pro sia nekontentiga scio de la lingvo.[24]

La libro estas efektive facila, ĝia tria parto, la politika geografio, kaj la suplementoj pri la administra divido de Ruslando, ĝiaj ĉefaj urboj k.s. estas utiligeblaj eĉ nuntempe por tiuj, kiuj serĉas informojn pri tiu periodo. Oni povas ekscii, ekzemple, ke “Varsovio estas tre riĉa kaj bela urbo” (p. 64) kaj ke “en neniu regno de la mondo la klerigo estas tiel disvastigita en la popolaj amasoj, kiel en Prusujo” (p. 72). La unua ilustraĵo en la libro (p. 3) montras tiutempan klasĉambron, sur kies muro oni povas vidi la portreton de la Imperiestro super nigra tabulo, antaŭ kiu estas instruisto montranta aritmetikajn formulojn, kaj sur la dua tabulo estas kretita la konata sentenco “La scio estas lumo, kaj la nescio estas mallumo”.

LEGOLIBRETOJ

Krom la supre priskribitaj lernolibroj en RŜB estas ankaŭ sep volumetoj el la serio Materialo por traduk-ekzercado el la rusa lingvo al la germana kaj franca, kiun M. Zamenhof kompilis kaj provizis per vortaroj en kiuj post la rusa vorto, renkontebla en la teksto, sekvas ĝiaj germana kaj franca ekvivalentoj. Jen la listo:

№1. Puŝkin A. Ĉerkisto (1894),

№2. Lermontov M. Fatalisto (1894),

№3. Puŝkin A. Pafo (1894),

№4. Lermontov M. Maksim Maksimyĉ (1894),

№5. Puŝkin A. Juĝo de Grinjov: Fragmento el la Kapitanfilino (1895),

№6. Lermontov M. Tamanj (1894),

№7. Karamzin N. Sentema kaj malvarma (1895).

En la dorspaĝa reklamo oni povas vidi la 8an eron de la serio, kiu evidente aperis ankaŭ en 1895 en la presejo de Gins:

№8. Fonvizin D. Elektado de guvernisto.

La suba linio de la reklampaĝo informas: “Estas presataj №№ 9 kaj 10”. La katalogo de RŜB ne registras ilin, kaj ŝajnas, ke la presado neniam estis finita, ĉar la reklampaĝoj de la poste eldonitaj lernolibroj mencias la mendeblecon nur de la unuaj ok 20-kopekaj broŝuroj, inkluzive de la dua eldono de Ĉerkisto. Aliaj eroj verŝajne ne estis reeldonitaj.

Resume: ni havas informojn pri tri lernolibroj de la germana lingvo, konciza gramatiko de la germana, plurlingva frazeologio (kaj aparte eldonita proverbaro Esperanta), Biblia historio, lernolibro de geografio kaj ok legolibretoj. Entute, 16 titoloj en almenaŭ 74 eldonoj, el kiuj 35 (preskaŭ duono) estas legeblaj en la plej granda Ruslanda biblioteko.

74 volum(et)oj. Fierinda nombro por aŭtodidakta juda instruisto en periferio de Ruslando! Tio efektive “donas honoron al ilia verkinto”.

NOTOJ KAJ REFERENCOJ

14. Заменгоф М. Ф. Сравнительная русско-французско-немецкая фразеология, или Сборник пословиц, изречений, поговорок и идиотизмов на этих трех языках. Часть 1. Русско французско-немецкая. Варшава, 1875.

15. Holzhaus A. Doktoro kaj lingvo Esperanto. Helsinki, 1969, p. 13.

16. Holzhaus A. Granda Galerio Zamenhofa. Vol 1. Helsinki, 1973, p. 218-221.

17. Заменгоф М. Ф. Сравнительная русско-французско-немецко-эсперантско-латинско- и древне-еврейская фразеология. Сборник пословиц, изречений и поговорок. Отдел первый. Русско-польско-французско-немецкий. Варшава, 1907.

18. Pli detale pri lia ŝtatinstruista kariero legu en la dua eldono de Homarano, p. 41-42.

19. Заменгоф М. Ф. Сокращённая библейская история с кратким катехизисом религиозно-нравственного учения: Пособие для еврейских училищ. Часть 1. От сотворения мира до времен судей. 2-е изд., испр. Варшава, 1891.

20. Gn 11: 4.

21. Заменгоф М. Ф. Сокращённая библейская история с кратким катехизисом религиозно-нравственного учения: Пособие для еврейских училищ. Часть 1. От сотворения мира до времен судей. 11-е изд., испр. Варшава, 1908.

22. Заменгоф М. Ф. Приготовительный курс всеобщей географии в катехизической форме: Для первого класса гимназий и низших учебных заведений. 15-е изд. Варшава, 1900.

23. Заменгоф М. Ф. Приготовительный курс всеобщей географии для низших учебных заведений в катехизической форме, с многими видоизмененными вопросами. Варшава, 1869.

24. Vd. 22, p. III.

Mi ne donas bibliografiajn indikojn pri la eroj el la Materialo por
traduk-ekzercado, kiuj estas tre similaj unu al la alia; feliĉe ĉi
tiu teksto estas ne scienca studo, sed nur kleriga artikolo.

Aleksander Korĵenkov

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №3.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/03/motl2/

“Inter la aŭtoroj de saĝaj verkoj la saĝulo Zamenhof famiĝis per siaj utilaj verkoj, kiuj estis akceptitaj en ŝtataj lernejoj fare de la ministro pri klerigo, kaj ĉiuj ĉi verkoj donas honoron al ilia verkinto”[1], – skribis Naĥum Sokolov la 26an de januaro (la 7an de februaro) 1888 en la hebrelingva Varsovia gazeto Hacefira.

Pri kiuj verkoj temas? Adolf Holzhaus estis la unua, kiu en 1969 listigis kelkajn librojn de Marko Zamenhof[2]. Sed nenion konkretan pri tiuj libroj li povis skribi, ĉar li ne vidis la librojn mem kaj nur uzis reklampaĝon de la dua eldono de la Kompara frazeologio. Nur post 40 jaroj Zbigniew Romaniuk donis pli ĝustajn bibliografiajn indikojn[3] pri kelkaj el la libroj.

Kie oni serĉas kaj trovas librojn? En bibliotekoj! Do – al biblioteko. Nome, al la Ruslanda Ŝtata Biblioteko (RŜB, eksa biblioteko Lenin) en Moskvo, tre proksime al Kremlo.

La serĉilo en la reta katalogo de RŜB[4] rapidege kompilis liston de la libroj de Mark Fabianoviĉ Zamenhof, kiujn la biblioteko posedas. Da ili estas 36. Pli ĝuste 35, ĉar unu el la libroj (Заменгоф М.Ф. Город и деревня в преступности. М., 1913) estis verkita ne de nia Marko, sed de Miĥail Fabianoviĉ Zamenhof, filo de Fabian Joseleviĉ Zamenhof, kiu siavice estis filo de Josel Fabianoviĉ Zamenhof – la frato de Marko, konata inter la esperantistoj kiel onklo Jozefo. Do, 35 titoloj.

La retaj informoj ne estas centprocente fidindaj. Ni ĵus vidis, ke oni erare atribuis al Mark Zamenhof, libron de nepo de lia frato, Miĥail Zamenhof (lia filino Zoja Miĥajlovna Zamenhof iom aktivis por Esperanto). Krome, en la enskriboj estas erar(et)oj. Kaj, fine, RŜB posedas ne ĉiujn eldonojn. Mi do kelkfoje venis al RŜB por esplori ĉiun el la titoloj (sed ne ĉiujn reeldonojn). Ni vidu la rezulton.

LERNOLIBRO DE LA GERMANA LINGVO

Marko Zamenhof verkis kaj eldonis tri lernolibrojn de sia kurso de la germana lingvo. La unua havas la titolon Lernolibro de la germana lingvo por rusa junularo kun la subtitola klarigo: “Laŭ tre sukcesa metodo kompilis M. F. Zamenhof”. Ekde la 6a eldono ĝi transformiĝis al: “Laŭ tre sukcesa metodo kompilis M. F. Zamenhof, instruisto de la germana lingvo de la Varsovia Reala Lernejo”.

La unua eldono[5] aperis en 1871 en la presejo de I. Goldman en Varsovio. Ĝi estis cenzure prespermesita la 5an de decembro 1870. Fine de sia antaŭparolo la 33-jara Bjalistoka instruisto Zamenhof skribis:

Mi tre deziras, ke ĉi tiu lernolibro ricevu pli vastan aplikosferon, kaj ke ĝi servu kiel sukcesa kaj fundamenta lernilo, kia ĝi estis ĝis nun ĉe instruado de la germana lingvo en la lernejo, kiun mi tenas.[6]

La 10an (22an) de decembro 1871 en la gazeto St. Petersburger Zeitung ĉi tiun lernolibron recenzis nenomita fakulo el la Sankt-Peterburga Universitato, kiu skribis, interalie:

Inter la multenombraj germanaj gramatikoj kaj ekzercolibroj por la rusa junularo ĉi tiu kajereto meritas altgradan atenton. Kompare kun la ekzistantaj gramatikoj ĝi ofertas la grandan avantaĝon de trafa kaj komprenebla prezento de la malfacilaj reguloj pri substantivo kaj verbo. Samtempe la tuto estas aranĝita praktike kaj facile uzeble. Ĉiu regulo estas klarigita en sekva ekzerco, por kiu la aldonitaj vortoj estas parkere lernendaj, laŭ taŭgaj ekzemploj, tiel ke la lernanto klare konsciiĝas pri la lernita gramatiko. La disdivido kaj aranĝado de la materialo estas tre superrigardebla, la laŭŝtupa progreso de la facila al la pli malfacila estas reguligita zorgeme, kaj la prilaboraĵo fakte povas esti taksita de la aŭtoro prave kaj rajte kiel laŭ la laŭcela metodo. Ĉi tio kaj la klara kaj konciza esprimmaniero tra la tuta kajero, la evitado de ĉio, kio povus senutile ŝarĝi la memoron de junulo, same kiel la brile elektitaj ekzercoj – ĉio kune helpos al la kajero gajni multajn amikojn, kaj ni ne dubu, ke la lernejojn, en kiuj ĝi estas enkondukita tuj post la apero, baldaŭ sekvos multaj aliaj.[7]

La lernolibro ja sukcesis, ĉar la lasta eldono posedata de RŜB[8], aperis en 1899 en la Varsovia presejo de Aleksandr Gins kiel “la 14a eldono, grave kompletigita”. Ĝi estis prespermesita la 22an de decembro 1898.

En la katalogo de RŜB estas registritaj kvin eldonoj de ĉi tiu lernolibro: la 1a, 10a, 11a, 12a, 14a.

LA DUA GERMANA LERNOLIBRO

La germana kurso de Marko Zamenhof estis triŝtupa. La lernolibro por la dua jaro konsistis el:

– gramatiko kaj ekzercoj (p. 1-61),

– rusaj artikoloj tradukendaj germanen (p. 62-80),

– germanaj tekstoj, inkluzive de poeziaj, tradukendaj rusen (p. 81-118),

– rusa-germana vortaro (p. 119-128),

– germana-rusa vortaro (p. 129-145).

Ĉi tiun dividon mi prenis el la sesa eldono[9] presita en 1890 ĉe Aleksandr Gins en Varsovio (prespermesita la 12an de novembro 1889). Krom ĝi en la katalogo de RŜB estas nur la 7a eldono (1896). Ne estas klare, ĉu sekvis plia(j) reeldono(j) post la 7a.

Por gustumi la materialon, vidu fragmenton, tradukendan el la rusa al la germana, sed tradukitan de mi Esperanten:

La homo estas dotita per parolkapablo. Ĉi tiu kapablo estas ĝia ĉefa avantaĝo kompare kun la bestoj. La homoj, kiuj parolas la saman lingvon, konsistigas la saman popolon. Tiamaniere, ĉiuj rusoj parolas la saman lingvon – la rusan. Same, la germanoj. Same, la angloj k.t.p.[10]

Ankaŭ en ĉi tiu lernolibro estis presita recenzo de la sama fakulo el la Sankt-Peterburga Universitato, unue aperinta en St. Petersburger Zeitung, 1872, №86:

Ĉi tiu dua parto de la tre utiligebla lernolibreto, kiun ni rekomendis al atento de niaj legantoj jam antaŭ kelka tempo, montras la samajn kvalitojn kiel la unua, kiu entenas la morfologion. Ĉiuj reguloj de la sintakso estas prezentitaj superrigardeble koncize kaj klare kaj eksplikitaj per taŭgaj ekzemploj. Se unuflanke ĝi estas praktika kaj bona, aliflanke ne malmulte valora kvalito de la libreto konsistas en tio, kio mankas, t.e. kio estas neglektata kiel negrava. Tiel multon, kio nur ŝarĝas la infanajn kapojn kiel nenecesa balasto, la aŭtoro eliminis ĝustavide, kaj instruistoj kaj lernantoj dankos tion al li.[11]

LA TRIA LERNOLIBRO, AŬ KRESTOMATIO

Ankaŭ de la triaŝtupa lernolibro en RŜB estas registritaj nur du eldonoj – la 5a (1892, prespermesita la 9an de decembro 1891) kaj la 6a (1899, prespermesita la 16an de novembro 1898), ambaŭ presitaj ĉe Gins. La 6a eldono havas la subtitolon “Krestomatio kaj libro por tradukado kun du vortaroj”. Tio perfekte klarigas la enhavon de la lernolibro, kiu konsistas el 140 paĝoj da tekstoj rusaj por traduki germanen, 102 germanlingvaj paĝoj tradukendaj rusen, kaj ambaŭflankaj vortaroj. Volonte mi aperigus ĉi tie kelkajn tekstojn, ekzemple Pri la amo al la patrujo (p. 20), sed eble estus utile doni du specimenajn leterojn. Evidente, ili estis verkitaj pli frue, eble, kiam Ludoviko studis en Moskvo aŭ laboris en Ĥerson for de la gepatroj. Tio donas neatenditan kromsencon al la leteroj.

1. Amata filo!
Mi ne scias la kaŭzon de via longa silento. Pro la bona funkciado de niaj poŝtejoj tute ne eblas supozi, ke leteroj ne atingas la adresojn. Kaj sciante viajn tenerajn sentojn al la gepatroj kaj al la familio, ne eblas pensi, ke vi ignoras korespondadon kun tiuj, kiuj vin amas eble pli ol sian propran vivon. Kruele ĉagrenas nin la penso, ke vi malsanas, kaj vi devas elkonduki nin el ĉi tiu turmenta stato kaj skribi per la plej frua poŝta sendo pri via sano kaj pri la kaŭzo de via silentado. Trankviligu nin per via letero, kiun ni atendas kun turmenta senpacienco.

Via patro P. P.

2. Kara paĉjo!
Kun sincera ĝojo mi renkontas ĉi tiun tagon, la tagon de Via anĝelo, je kiu mi ricevas la okazon denove ripeti al Vi, kiel sincere mi amas Vin kaj kiel forte mi deziras al Vi ĉian feliĉon. Mi ne volas elokventi antaŭ vi per superfluaj frazoj, ĉar la multvorteco ne estas esprimo de la vera sento; aldone, verŝajne ankaŭ Vi mem estas certa, ke ne nur en ĉi tiu tago, sed ankaŭ en ĉiuj tagoj de mia vivo mi deziras al Vi feliĉon, prosperon kaj serenan animan trankvilon.

Via obeema filo N.[12]

Mi ne mencias metodikon, ĉar mi estas analfabeta pri ĝi. Sed estus interese kompari la ekzercojn kaj tekstojn el la tri lernolibroj de Marko kun la lerniloj de Ludoviko, ekzemple, kun la Ekzercaro. Ĉu Doktoro Esperanto utiligis la sperton de sia patro, kiun la famega cionisto Sokolov nomis “saĝulo”?

KONCIZA GRAMATIKO

En RŜB estas konservata la 5a eldono de la 14-paĝa Konciza populara germana gramatiko (Kompare kun la rusa)[13], prespermesita la 13an de septembro 1891 kaj presita en 1892 ĉe Gins kun la kutima mencio de la posteno de Marko Zamenhof en la Varsovia Reala Lernejo. Senpretenda broŝureto, simila al amaso da koncizaj Esperantaj gramatikoj. Laŭ reklamoj, presitaj en aliaj libroj de M. Zamenhof, aperis almenaŭ sep eldonoj de ĉi tiu gramatiko.

Ni ne scias, kiam aperis la unua eldono, sed sendube antaŭ la 1887a jaro. La sama demando: Ĉu iu esploros ĉi tiun broŝuron de Marko por scii, ĉu ĝi influis Ludovikon ĉe la verkado kaj polurado de la sespaĝa Plena Lernolibro en la Unua Libro, kiu poste evoluis al la Fundamenta gramatiko de la lingvo Esperanto en nia netuŝebla Fundamento?

Aleksander Korĵenkov

(Daŭrigota)

REFERENCOJ

1. Korĵenkov A. Homarano: La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L. Zamenhof. 2a eld. Kaliningrado; Kaunas, 2011, p. 50. Tradukis Josef Ŝemer.

2. Holzhaus A. Doktoro kaj lingvo Esperanto. Helsinki, 1969, p. 15-16.

3. Romaniuk Z. Zamenhofowie w drodze do i w Białymstoku. Brańsk, 2009, p. 26-27.

4. http://www.rsl.ru/ru/s97/s339/

5. Заменгоф М. Ф. Учебник немецкого языка для русского юношества. Курс первый. Варшава, 1871.

6. Samloke, p. II.

7. Citata laŭ la 10a eldono de la lernolibro (Varsovio, 1890), kie ĝi estas tuj post la antaŭparolo. Tradukis Andreas Künzli.

8. Заменгоф М. Ф. Учебник немецкого языка для русского юношества. Курс первый. 14-е изд., значит. доп. Варшава, 1899.

9. Заменгоф М. Ф. Учебник немецкого языка для русского юношества. Курс второй. 6-е изд., испр. и доп. Варшава, 1890.

10. samloke, p. 63.

11. samloke, p. III. Tradukis Andreas Künzli.

12. Заменгоф М. Ф. Учебник немецкого языка для русского юношества. Курс третий. 5-е изд., испр. и доп. Варшава, 1892, с. 74.

13. Заменгоф М. Ф. Краткая популярная немецкая грамматика (сравнительно с русскою). 5-е изд. Варшава, 1892.

Ĉi tiu artikolo aperis en la februara kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №2.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/02/motl1/