Halina sur la Fera Monto apud Ĵeleznovodsk (2012)

De la 13a ĝis la 31a de oktobro la eldonanto de La Ondo de Esperanto Halina Gorecka kaj ŝia edzo (kaj la redaktoro de La Ondo) Aleksander Korĵenkov restados ekster sia loĝurbo Kaliningrado. Ili pasigos dudekon da tagoj en nordkaŭkaza sanatorio en Jessentuki, kadre de la Ruslanda saniga servo, kiu fojon en kelkaj jaroj disponigas senpagan restadon en sanatorio al pluraj kategorioj de malsanuloj kaj ties nemalhaveblaj akompanantoj. La antaŭan fojon ni estis en sanatorio (en Ĵeleznovodsk) en junio 2012.

Dum ĉi tiu tempo ni ĝuos ne nur la kuracadon kaj belaĵojn de Kaŭkazo, sed ankaŭ senretecon, kaj pro tio ni ne povos rapide respondi al viaj retleteroj, nek povos plenumi mendojn de abonoj kaj libroj ktp. En la redakcio restos nia filo Aleksej Korĵenkov, kiu kontrolos nian redakcian poŝtkeston kaj, okaze de urĝa bezono, plusendos la plej urĝajn mesaĝojn al ni.

Tamen en ĉi tiu novaĵretejo dum nia foresto aperos kvin tekstoj, kiujn estas planitaj por la 14a, 18a, 21a, 24a kaj 27a de oktobro. Vi povos legi kaj komenti ilin, sed ni apenaŭ sukcesos rekomenti.

Ni petas vian komprenemon pri nia dudektaga silento.

Ĝis novembro!

Halina Gorecka
Aleksander Korĵenkov

La supra foto montras la sunaisman moskeon ĉe la bordo de Terek. (Foto: Vladimir Melnik, Fotobanl “Lori”)

Mi naskiĝis en la urbo Orĝonikidze, kiu ne plu estas trovebla sur la novmodaj komputilaj mapoj. Iam nomita omaĝe al la komunisto Sergo Orĝonikidze, la urbo ricevis en 1990 sian novan oficialan nomon – nomon duoblan: Vladikavkaz (Владикавказ) en la rusa kaj Dzaŭĝikaŭ (Дзæуджыхъæу) en la oseta, la dua ŝtata lingvo de Respubliko Norda Osetio.

Vladikavkaz sur la mapo de Ruslando (musklaku ĝin por pligrandigi)

Vladikavkaz sur la mapo de Kaŭkazio

Vladikavkaz estis fondita en la jaro 1784 kiel grava fortikaĵo ĉe la komenco de la transmontara vojo de la norda flanko de Kaŭkazio al ĝia suda deklivo, en Kartvelion. Fruaj esperantistoj preferis skribi Vladikaŭkazo, por montri la ligitecon de la nomo kun la nomo de la montaro. Poste la urbo iĝis sidejo de la administracio de la Tereka provinco, kiu okupis terenojn de kelkaj nunaj kaŭkaziaj respublikoj. La signifo de la urbo ĉiam kreskis, speciale post la okazinta en 1875 funkciigo de la fervojo inter Bakuo kaj Rostov-na-Donu – laŭlonge de la fervojo estis naftominejoj, pro tio la lokomotivoj estis hejtataj ne per karbo, sed per kruda nafto.

Konstruado de la fervojo kondukis ĉi tien miajn prapatrojn. Laŭ familia legendo, mia prapraavo fervojisto estis tre malkontenta, kiam post la vojaĝoj li trovadis siajn infanojn parolantaj pli facile en la lingvo pola, ol en la lingvo ŝtata. Lia edzino estis poldevena, estis por ŝi pli nature uzi la polan kun la infanoj. Restaĵoj de la pola lingvo konserviĝis ĉe mia avo, kiu uzis kelkajn frazojn kaj recitis infanajn poemetojn, kiujn li ĉerpis de sia patrino en la infanaĝo. Mi jam devis lerni la polan per lernolibro. En la urbo daŭre funkcias pola societo kaj malgranda romkatolika preĝejo. Restaĵoj de la pli granda pola preĝejo servas nun kiel teretaĝo de la Domo de Radio (ŝtata radiostudio).

Plejparto de la preĝejoj – de plej diversaj religioj – estis detruitaj komence de la sovetia periodo, kiam ateismo iĝis parto de la ŝtata politiko. Kelkaj estis rekonstruitaj por servi aliajn celojn, kiel la persa ŝijaisma moskeo kaj la germana kirko. Mirakle konserviĝis en Vladikavkaz, ĉe diversaj flankoj de la rivero Terek, la granda armena preĝejo omaĝe al Sankta Gregorio kaj la bela sunaisma moskeo. La moskeon financis la azerbajĝana riĉulo naftoindustriisto Murtuza Muĥtarov, edziĝinta al la oseta virino Jelizaveta Tuganova; la konstruadon realigis pola arkitekto Józef Plośko, multe kreinta en la regiono, speciale en Bakuo.

La ateisma politiko stariĝis ne tuj, estas konata periodo en la historio de la tuta lando kaj speciale de Vladikavkaz, kiam la sovetia ŝtato aspektis kiel espero pri religia toleremo. La granda urba molokanisma komunumo (molokanismo estas kreskinta en la 19a jarcento protestanta kristana movado, kies adeptojn oni translokadis al la randoj de la imperio) salutis la novan potencon kaj helpis ĝian enradikiĝon per sia armita milico, malgraŭ la pacifismo de sia grupo. La Molokana distrikto en la suda parto de la urbo ekzistas ankaŭ nun, sed preskaŭ nur kiel loknomo, multaj urbanoj eĉ ne scias pri ĝia deveno.

Malgraŭ ĉiuj problemoj de la sovetia periodo, pluraj lokanoj konservas pozitivan rilaton al ĝi. Interalie estas pli ol dek Stalin-monumentoj en Osetio, parte starigitaj post 2000. La kaŭzoj de tia rilato estas eble la nacia (etna) politiko de la soveta ŝtato, kiu organizis tuj post sia venko en la interna milito klerigon en la lokaj lingvoj kaj lanĉis politikon de “korenizacija” (ebla traduko: “indiĝenigo”) – celkonscia eduko de fakuloj el inter lokaj etnoj, kun elementoj de pozitiva diskriminacio. (Legu pli pri tio en la ampleksa esploro The Affairmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939 de Terry Martin.)

En la Dua Mondmilito (nomata, en sia Sovetia-Germania parto, ruse kaj osete “La Granda Patrolanda Milito”) Vladikavkaz iĝis urbo, ĉe kies randaj stratoj estis haltigita la avancado de la nazia armeo. La Defendo de Kaŭkazio, kies sukceso estas intime ligita al la granda batalo ĉe Stalingrad, iĝis turnopunkto de la milito. La militon omaĝas kelkaj monumentoj, inter kiuj la plej kortuŝaj estas du: ĉe la vilaĝo Dzuarikaŭ sep gruoj simbolas sep fratojn el la familio Gazdanov, ĉiuj filoj de unu patrino mortis en la batalkampoj; en la Kurtata valo estas kvazaŭ sin paŝtanta soleca metala ĉevalo – ĝi simbolas lokanojn, kiuj mortis en la milito (ĉevalo de mortigito retrovas la hejmon). Mi scias kelkajn lokojn en la urbo, kie brikoj en la muroj ankoraŭ konservas cikatrojn de tiamaj eksplodoj.

Tiu milito, bedaŭrinde, ne estis la lasta en la historio de la urbo. En 1991 Vladikavkaz iĝis la ĉefa akceptejo por la ondo de osetdevenaj rifuĝintoj el Kartvelio. Inter ili pluraj parolis kartvele pli bone ol osete, tamen la etnokratia reĝimo de la juna transmontara ŝtato Kartvelio igis ilin fuĝi. Kiam mi aŭdas nun pri rifuĝintoj, mi tute klare imagas, pri kio kaj kiaj sekvoj temas. Preskaŭ samtempe kun la milito en la Suda Osetio, en aŭtuno 1992 ekflamis la oseta-inguŝa interetna konflikto – la paradoksa milito inter du ruslandaj respublikoj pri la administracia aparteno de la tereno oriente de Vladikavkaz. La konflikto restas grava parto de la loka vivo, ĝi estas konservita kaj daŭre flamas en interreto.

La 2000aj jaroj alportis revivigon de la ekonomio kaj restarigon de kelkaj entreprenoj, kiuj ne funkciis post la disfalo de Sovetunio. Inter ili estas la granda uzino Elektrocink, kiu ekfunkciis post longa paŭzo. La iama fierindaĵo de la sovetia industrio, la uzino iĝis nun objekto de akra malamo de urbanoj; ĝi foje ellasas en la aeron kemiaĵojn malutilajn por la sano, sed samtempe ĝi donas laborlokojn por centoj da homoj. La loka registaro ne trovas solvon por la problemo, la urbanoj foje eliras protesti.

Stratskulptaĵo de Ibragim Ĥajev montras ludantojn de triktrako en Vladikavkaz. (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Backgammon_players_Vlz.jpg)

Ekde 2000 mi ne plu loĝas konstante en Vladikavkaz, sed mi revenas tien regule. La vido de la montoj daŭre estas rava, estas pluraj lokoj, kiuj plibeliĝis, sed samtempe malaperis karaj por mia memoro malgrandaj anguletoj, eble sensignifaj por turisto aŭ urbestro – unuetaĝa domo ĉi tie, granda arbo tie ktp. Kiam mi vidas, kiajn fotojn de Vladikavkaz alŝutas en sociajn retojn la nunaj junuloj, mi komprenas, ke ilia Vladikavkaz jam estas tute alia. Iliaj preferataj promenlokoj ne ekzistis en mia infanaĝo. Mi ĝojas, ke la kompilintoj de NPIV enmetis la vorton “saŭdado”, mi scias, kiel nomi miajn sentojn.

La plej bona librovendejo de la urbo estas en domo konstruita en la Imperia epoko; ĝi redonas la etoson de la malnova Vladikaŭkazo. (Foto: Vjaĉeslav Ivanov)

La urbo, en kiu loĝas ĉ. 330 mil personoj, konservas buntan etnan diversecon. Krom osetoj kaj rusoj, en ĝi loĝas grandaj grupoj de armenoj kaj kartveloj, opaj reprezentantoj de pluraj aliaj popoloj. Ekzemple, mi memoras viziti enkondukan lecionon de la araba lingvo en la loka tatara kultura societo. Inter la urbaj etnaj malplimultoj estas ankaŭ koreoj, kiuj vendas superbajn cepojn kaj akvomelonojn, koreaj peklitaĵoj iĝis grava parto de ĉiu loka festa manĝo.

Intertempe post la milito de la jaro 2008 la rilatoj inter Kartvelio kaj Rusio pliboniĝis, denove estas malfermita la aŭtovojo trans Kaŭkazo en Tbilison kaj ne plu Vladikavkaz estas en sakvojo. La fluo de turistoj kaj varkamionoj estas tiom granda, ke la dogano ne sukcesas priservi ĉiujn, somere kolektiĝas vicoj de atendantoj.

Mi ŝatas Kaŭkazion tia, floranta, paca, kun multaj vojaĝantoj kaj aktiva merkato, ankaŭ vi elektu tempon por viziti mian ŝatatan urbon.

Vjaĉeslav Ivanov

En ĉi tiu ciklo jam aperis:

Halina Gorecka: Smolensk, heroa urbo sur sep montetoj (La Ondo de Esperanto, 2015, №1)

Stanislav Belov: Tobolsko, la unua ĉefurbo de Siberio (La Ondo de Esperanto, 2015, №4–5)

Nikolao Gudskov: Rostovo la Granda (La Ondo de Esperanto, 2015, №7)

En la retejo de La Ondo de Esperanto / Sezonoj estas ankaŭ artikolo de Vjaĉelav Ivanov pri Norda Osetio

Ĉi tiu artikolo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №10.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/10/vladikavkaz

.

Kulture ni ĉiuj riĉiĝis per prelegoj kaj debatoj pri la mezepoka kartvela verko Kavaliro en tigra felo, kies traduko por la okazo estis rearanĝita kaj disponigita rete. La publiko ankaŭ rajtas peti pdf-version ĉe la adreso araba.komisiono@gmail.com. Se iu ne estis en Kartvelujo, tiu simple ne povas kompreni la influon de tiu verko de Ŝota Rustaveli en la ĉiutagan kartvelan vivon. Kaj ankaŭ oni ne povas imagi reĝinon, kiel Tamar, la heroino de la poemego, kiu regas militeman landon en la frua mezepoko. La tradicio pri ina regado kaj organizado tamen restis, kaj Nana Ĥizambareli, la estrino de la kartvela esperantistaro, reĝinis dum nia kunveno.

Sed ne nur pri Tamar ni lernis. Ni aŭskultis prelegojn pri la kartvela movado, la armena movado kaj la movado en la tuta Meza Oriento. Evidentiĝas, laŭ mi,ke la kaŭkaza esperantistaro estas devigata kunlabori kun la najbaraj landoj, almenaŭ Turkujo kaj Irano. Mia revo estas, ke ili aranĝu komunan aranĝon venontjare aŭ ke la venontjara irana kongreso iĝu speco de regiona kongreso. Ni ankaŭ aŭskultis riĉan prelegon de Aleksandro Melnikov, akademiano el Rusujo, pri la komuna kulturo de esperantistoj.

Turisme la programo ofertis troan multon. De la ekskursoj dum la tago al la antikva ĉefurbo kaj tra la nuna Tbiliso al la postkongresa dutaga vagado tra la orienta vin-regiono Kaĥeti.

Restis nur unu demando ne solvita, kiel oni esperantigu la nomon de la kartvela ĉefurbo. Kartveloj insistas pri Tbiliso, aliaj havas malfacilaĵojn elparoli tiun vorton kaj varias inter Tibiliso, Tibliso, Tifliso, ktp.

La ĝenerala etoso de la kunveno, tamen restis mezorienta, en la senco, ke la programo komenciĝis, kiam tio estis oportuna por ĉiuj, la prelegoj daŭris pli longe aŭ pli mallonge depende de la intereso de la aŭskultantoj, la manĝoj daŭris longe ĉar la manĝaĵoj estis bongustaj, ktp. Kiu bezonas alian etoson?

Dankon meritas la kartvelaj organizantoj kaj ĉiuj partoprenintoj.

Renato Corsetti

Legu ankaŭ la pasintjaran artikolon de Renato Corsetti pri la 6a Mezorienta Kunveno en Armenio.

Ĉi tiu artikolo aperos en la junia kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №6.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/04/mok/

Pri manĝado

Mi manĝas vegane kaj Anna manĝas vegetare. Ni iom supozis, ke en la iom tradiciaj konservativaj kulturoj de Armenujo kaj Kartvelujo, vegetarismo ne estas populara nek vaste konata – des malpli veganismo! Ĉar grava parto de MK evidente estis komuna manĝado ĉiutage, ni do demandis la ĉeforganizanton Karine Arakeljan pri la ebloj. Ŝi ne havis multan sperton pri veganismo, sed tute afable petis pliajn informojn pri la afero, kaj certigis nin, ke ŝi aranĝos veganan manĝon por ni, tiel ke ni ĉiam povos komune manĝi kun la grupo. Kaj jen tiel estis!

Ni estis tre agrable impresitaj de ŝia zorgado en ĉiuj el la antaŭaranĝitaj restoraciaj komunaj manĝadoj, ke mi kaj Anna ricevu iajn veganajn ĉefpladojn, ne nur grandajn kaj bongustegajn, sed ja laŭ la armena kuirarto, do ni estis tre dankaj pro tiu gastama zorgado. Laŭ manĝa vidpunkto, la vojaĝo estis tute sukcesa kaj sategiga! Ni jam konis iujn armenajn manĝojn, kiuj plaĉas al ni, danke al armena restoracio en nia pollanda hejmurbo, sed ja estis bonege malkovri kaj ĝui tiom pli multajn diversajn aŭtentajn bongustaĵojn de la regiono. Jen bona kaj espereble inspira ekzemplo por aliaj aranĝoj en ne tre vegetaraj kulturoj.

Komuna manĝo en MK (Foto: Gavriel Zeevi)

Krome, kvankam la koncepto de vegetara kaj vegana dieto ja apenaŭ disvastiĝis en tiuj du landoj, ni trovis surprizan manieron elturniĝi, danke al konsilo de Esperanta amiko loĝanta en Tbiliso: pro religiaj kialoj, multaj armenoj kaj kartveloj fastas regule laŭ loka kristana kutimo, kaj tute koincide, tiu fasto ne signifas, ke oni ne manĝas entute, sed signifas, ke oni ne manĝas bestajn produktojn – do tute koincide kaj pro aliaj motivoj ol niaj, ilia fasto estas simple vegana manĝado! Do ni lernis peti “fastan” manĝon en la lokaj lingvoj. Tiel, kiam ni solaj esploris promene, ni sukcesis facile kaj certe aĉeti vere veganan manĝon, ekzemple ĉe la oftaj kioskoj vendantaj bongustegajn freŝajn panaĵojn kun diversaj legomoj interne, sen zorgi pri konfuzoj pri “ĉu fiŝaĵo estas vegetara? ĉu ovoj estas veganaj?”, ĉar ĉiuj vendistoj verŝajne komprenas, kio estas fasta manĝo! Interese, ke turistaj gvidlibroj kiel Lonely Planet havas kelkajn pesimismajn konsilojn por vegetaranoj kaj veganoj, sed tute ne menciis ĉi tiun tre efikan fastan mendoteĥnikon!

Pri lingvoj

Malkiel dum multaj el niaj diverslandaj vojaĝoj, ni trovis, ke en Armenujo kaj Kartvelujo la angla lingvo estas ne tre utila (krom en butikoj aŭ restoracioj klare destinitaj al eksterlandaj turistoj). Ambaŭ landoj havas siajn proprajn unikajn lingvojn kun siaj propraj unikaj alfabetoj. Do plejparte vizitantoj devas dependi de la rusa lingvo, kio estis nekutima sperto por ni. Mi tute ne scipovas la rusan, sed Anna iom parolas ĝin, kaj ŝi ĝuis ekzerci sian rusan dum la vojaĝo dum ni aĉetis manĝon, biletojn, kaj tiel plu.

Eĉ evidente edukitaj riĉaj homoj ofte parolis ruse sed ne angle. Ekzemple, negocisto en moda kompleto, kiu afable helpis nin trovi buseton en labirinta busostacio, tute ne parolis angle. Simple, por la armenoj kaj kartveloj la rusa estas natura dua lingvo, kiel konfirmis al mi kelkaj el la lokaj esperantistoj, dum ni parolis pri la uzado de la rusa. Nur junaj studentoj ŝajnis paroli la anglan pli bone ol la rusan (kaj en Tbiliso svarmis lernolibroj pri la angla por studentoj). Iam Anna ruse petis informon de junuloj, kaj ili ne komprenis ŝin kaj respondis angle – malofta okazo dum nia vojaĝo!

Por mi kiel eksterulo estis trafega kontrasto inter la situacio de la rusa lingvo tie kaj ĝia situacio en Polujo, kie la rusa estis trudita desupre de Sovetunio post la dua mondmilito, kaj (laŭ miaj polaj konatoj) poloj plejparte ne volis lerni aŭ uzi ĝin, ĉar ĝi estis la trudita lingvo de la subpremanta potenco. La ne tiel liberiga sovetunia “liberigo” de Polujo de la nazioj, kiu enkondukis postajn mizerajn jardekojn, estas sufiĉe evidenta klarigo. Do tio scivoligis min, kial la sinteno de armenoj kaj kartveloj al la rusa estas tiel alia? Ĉu nur temas pri la paso de tempo? Kiam la rusa unue estis trudita sur Armenujon kaj Kartvelujon de Sovetunio, ĉu homoj simile malemis lerni kaj uzi ĝin, kaj nur post kelkaj generacioj ĝi fariĝis jam normala akceptita afero (simile al, ekzemple, la angla en Barato?) Aŭ ĉu temis pri tio, ke Polujo restis nur satelita lando sub influo de Sovetunio, dum Armenujo kaj Kartvelujo estis partoj de Sovetunio? Mi aŭdis, ke en la frua sovetunia tempo, Armenujo iom prosperis, do supozeble tio helpis favorigi lokajn sintenojn al la rusa lingvo. Ĉiuokaze, la diferenco inter armenaj kaj polaj sintenoj al la rusa estis tre interesa por ni!

Krome ni rimarkis, ke la rusa evidente restas kvazaŭ-esperanteca interlingvo inter homoj de la ekssovetuniaj landoj, ĉar dum la kongreso ukraina kun armenaj esperantistoj ofte senkonscie “krokodilis” ruse! Mi kaj Anna ŝercis inter ni, ke estus bele, se ekzistus ia vere internacia lingvo, kiun tiuj malsamlandanoj povus uzi por interkompreniĝi

Russ Williams

Ĉi tiu artikolo aperis en la aŭgusta-septembra kajero de La Ondo de Esperanto (2013).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2013, №8–9.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2013/09/kavkaz/