Babilado de maljuna provincano

Kemény, Zsigmond. Vidvino kaj ŝia filino / Tradukis el la hungara Jozefo Horvath. – Budapest: HEA, 2014. – 295 p.

Ekvidinte la kovropaĝon, mi sentis naŭz-ondeton. Ĝi prezentis kirasitan viron, kiu duonbrakumas knabinon, kiu alrigardas lin… ne, ankoraŭ ne ame, sed antaŭame. Ĝis terura eksplodo de ardega amo restas 1 minuto 24 sekundoj kaj 0,6 nanosekundoj… je Dio, mi ne mensogas…

Sed eĉ sen eksplodo ĉio klaras. Antaŭ mi kuŝas mezepoka amromano, aŭ “kavalira romano”. Longa kiel intesto de bovino kaj enua kiel prelego de profesoro pri parazitologio. Mi havas sufiĉe da ili. Esperante, ruse, praruse kaj eĉ en la serba lingvo. Ilin igas malsaneca kripligo de ĉia logiko, ĉu ordinara, ĉu scienca, ĉu estetika. Nura priskribo de pigre fluanta vivo, prezentata en longaj pseŭdoprofundaj monologoj kaj ne malpli idiotaj dialogoj pri vetero kaj pri tio, ke s-ro N. fiksrigardis s-inon Y. ne kvin sekundojn, kiel kutime, sed duoble pli, ktp, ktp.

Tio estas ĝenerala bildo. Sed ankaŭ la ricevita libro per mia grasa fantaziemo prezentis la enhavon de la libro eĉ sen ĝia tralego.

Jen ĝi: knabino bela, svelta, modesta, pudora, ĉasta, laborema vivas en vilaĝo (en la urboj ĉiuj knabinoj estas denaske malĉastaj, pigraj, monavidaj megeroj) kaj frumatene nutras kortobirdojn. Ekvidinte kelkajn grasajn anserojn ŝi lerte, per kutimaj gestoj, tordas iliajn kolojn. Jungas ĉevalon kaj veturas urben por vendi la grasulojn kaj butikumi favore al militinvalido. Dum vojaĝo tra la sovaĝega arbaro ŝin atakas deko da banditoj. Antaŭ ĉio ili, sen peti permeson, ekvoras anserojn sen ajna kuirado. Teruro kaj abomeno!

Feliĉe, al la sama loko venis vojerarinta kirasita kalva… ne… simple kavaliro, kiu tediĝis masakri paganajn miskredantojn. Li eksopiris sian karan hejmlandon… Veninte al la arbara scenejo, la kavaliro riproĉis banditaron per longa monologo. Responde ili nur ridis kaj rikanis. Sekvis la dua monologo kurta, muta sed elokventa kaj tre konvinka. Sin la glavo prezentis. Naŭ huliganoj perdis la kapablon ridi, rikani kaj spiri. La deka forkuris. Pli foren ol liaj okuloj vidis. Tie li retrovis la spiradon. Donis sange-sanktan ĵuron venĝi la kavaliron kaj edzinigi nian knabinon, kiun li ekamis, forŝirante duonboton de ŝia piedeto. Li sin vestis virine. Dungiĝis kiel ĉambristino ĉe la knabino kaj…

Enue, ĉu? Sed sen tiaj stultaĵoj ne eblas kompili amromanon. Nek filmon. Mi do ŝovis la libron al la rando de mia tablo.

Sed ĉiu Esperanta teksto, trafinta mian tablon – jen mia principo, aŭ, se vi volas, mia manieto – devas esti tralegita, ja mi ŝategas legi Esperante sen konsideri serioze la enhavon. Do, post deko da tagoj mi decidis konatiĝi kun “vidvino kaj ŝia filino”. Post la 5a paĝo mi eksupozis, kaj je la 9a mi konvinkiĝis, ke la aŭtoro famas ne nur kiel romanisto, sed li devas famiĝi ankaŭ kiel pentristo kaj kuiristo.

Jen priskribo de nejuna vidvino: “Ĉiuvintre Rebeko esperis vivi maksimume ĝisprintempe kaj ĉiusomere nur ĝisaŭtune”. Jes, ne multaj festis sian 60jariĝon. Kaj ili aspektas tristige konvene; maljune, kaduke. Sed: “ŝiaj haroj ne griziĝas antaŭtempe, ŝiaj okuloj ne enkaviĝas, ŝiaj vangoj ankoraŭ ruĝas, ŝia figuro ne malgrasiĝas”. Nu, li ĉesu, ĉar klaras: la virino bone konserviĝis! Sed ne: “ŝiaj manteloj ne vastiĝas, ŝiaj manoj (devas esti mamoj! ĉu eraro en la teksto?) restas rondaj, el ŝiaj plenaj brakoj ne formagriĝas la karno, la piedoj ankaŭ plu tenas ŝin, kaj ŝia…”

Ĉiuj roluloj en la libro estis priskribitaj same ame, akurate, zorgeme. Mi unuafoje legis tiom detalan priskribon de matura virino, maljuna pordisto, severa princo kaj eĉ mortvundita ursino.

La aŭtoro similas al pentristo, kiu staras apud sia instalaĵo, faras iom da strekoj, linioj, makuloj. Deiras je kelkaj paŝoj kaj ŝtoniĝas, kvazaŭ la pensulo de Rodeno. Sed li ne pensas. Lia cerbo ripozas. Laboras la kvin sensoj + mistika intuicio, kiu, siavice, konsistas el ne malpli ol 13 subsentoj. Unu el tiuj sentoj aŭ sensoj grumblas, ke iu folio sur la pentraĵo devas esti pli proksima al la vizaĝo je okono da colo. Li obeas la mutan komandon, revenas kaj korektas. Kaj tiel dum la tuta tago…

Ion similan mi povas diri pri kuiristo, kiu el dudeko da kaseroloj flarelektas la ĝustan por ĉerpi plenkuleron, interlipigi la enhavon, per langopinto sendi iometon al la palato, la centra buroo de gustoj, kiu rajtas subskribi kaj stampi la finan verdikton.

La recenzata libro estis “bakita” similmaniere. Pro tio ĝi estas bongusta. Kaj ĝi devas esti legata per pluraj sentiloj. Se leganto sentos nenion per sia palato, eblas diri ke leganto ne legas, sed praktikas masturbadon aŭ okulmaĉas niatempan sapoperon, falsan kavalirromanon.

Malgraŭ scio, ke ĉiu bastono havas du finaĵojn (do, ju pli multe da vortoj, des pli dika estos la libro), la aŭtoro antaŭsentis ke liajn librojn oni legos formale, rapide, sen ŝalto de sia tuta memo. Kun eta tristo li konfesas: “jam delonge finiĝis tiu romantika mondo, en kiu kvivitantaj birdoj ellernis kaj babilis plu la deklarojn de revantaj junuloj, kaj fidela kolombo kaj kuraĝa falko estis pli bonaj ampoŝtistoj, ol nun kelkaj kaŝvestitaj tigroj”.

Li pravas. Ne multaj scipovas nun verki verajn amromanojn. Des pli ke ne multaj emas legi ilin. Tute prave. Ĉu jam finiĝis la tempo de amromanoj? Ankaŭ pri tio cerbumis nia verkisto kaj asertis, ke deziro kviki pri la amo neniam forpasos. Ke iam venos tempo kaj ne li, alia verkisto bakos bongustegan kavaliran romanon. Vere aŭtentan, sed ne same, iel malsame, tute alimaniere konstruitan.

Recenzante tradukon, en nia ĉarma Esperantujo oni iukiale devas taksi la laboron de la tradukinto. Mi miras pri la lerteco de Jozefo Horváth. Kiu certe scipovas sorĉi. Mi ne trovis eĉ etan malglataĵon, streĉon, ruzan provon ŝmiri evidente malfacilajn lokojn. La lingvaĵo fluas facile ĝis beleco. La tradukisto transdonis ne nur la tekston sed ankaŭ bonhumoron kaj humuron, kiuj hantas ie apudtekste, kaj ironion apenaŭ percepteblan kaj ĉiam bondeziran.

Ne, mi ne konas la hungaran lingvon, sed sur mia longa hejma librobretaro polvokovriĝas sufiĉe da tradukoj el diversaj lingvoj. De tempo al tempo mi plukas ian tradukon el la itala, hispana, franca, angla, ĉina lingvoj, sed neniam el la hungara kaj germana, ĉar tiuj aroge brakumis, kovris totale mian tutan memorkapablon. En iu ajn momento mi povas, ne legante, citi iom da fragmentoj eĉ sen eta streĉo de mia memoro.

Mi povas diri eĉ pli. Mi sufiĉe ofte kontaktis hungarajn esperantistojn. Kaj eĉ amikiĝis kun kelkaj. Ili estas ruzaj. Tre ruzaj. Ja ili dormas kun libroj sub la kusenoj. Aliel malfacilas kompreni strangan fenomenon, la koincidon de algoritmoj inter esperantistoj kaj iliaj naciaj verkistoj. Oni povas diri ke tiel devas esti, sed ve, ne estas…

Sed tio estas tute alia temo: konflikto inter filoj kaj patroj kiu penetris eĉ en nian etan, sed tiom karan Esperantujon. Filoj ne legas kaj ne legos dikajn librojn. Triste…

Viktor Sapoĵnikov

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta kajero de La Ondo de Esperanto (2016).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2016, №3.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2016/03/recenzo-64

Pri sia lingvoscio en 1928 li deklaris jene: “Esperanton, kvankam mi sufiĉe bone ĝin komprenas, je mia doloro, mi ankoraŭ ne parolas kontentige”. Ni povas supozi ke la nivelo de lia parolkapablo estis relative malalta, sed ke li legis kaj komprenis la lingvon sufiĉe por orientiĝi pri movadaj aferoj.

Karinthy ekde 1918 ofte kaptis eblojn helpi la Esperanto-movadon. En 1929 li skribis pri sia engaĝiĝo: “Nur la Esperanto-movado havas ŝancon por garantii la ekziston de la naciaj lingvoj, tiuj multmiljaraj kulturvaloroj, en la minaca ventokirlo de Babelo”. Kies lingvo estas Esperanto? Tiu estis la alia demando, kiun li klopodis prilumi en siaj artikoloj. “Fremda, sed ne fremdula; alia ol nia lingvo, sed ne de aliuloj; ĝi estas lingvo de ni ĉiuj, aŭ se oni preferas, nenies lingvo, ĉar ĝi ne servas imperiestrojn, ŝtatinteresojn, vantecon de landoj. Ĝi ne batalas kontraŭ nacioj, kontraŭ lingvoj, ĝi neniun vivantan lingvon volas asimili, aliigi, forbalai, neniigi, silentigi. Ĝi volas ekzisti sen nei la ekziston de aliaj. Ĝi ne havas alian celon ol kiun ĝi asertas pri si, nome krei ordon en la monda Babelo. Ĉiu parolas sian propran lingvon, krome unu plian, kiun ĉiu komprenas en la tuta mondo”.

En la 1920aj jaroj plurajn mallongajn verkojn de Frigyes Karinthy oni tradukis Esperanten, kaj libroforme aperis Morgaŭ matene en 1923 (tradukis Kalocsay), Norda vento en 1926 (Károly Bodó), fine Vojaĝo en Faremidon en 1936 (Lajos Tárkony). (La lastan István Bakonyi jam en 1923 aperigis en Ido.)

La interligo de Karinthy kun la movado daŭris. En 1928–29 kun la verkisto-esperantisto Béla Vikár (1859– 1945) li membris en la organiza komitato de la 20a Universala Kongreso en Budapeŝto kaj partoprenis ties literaturajn aranĝojn kun sia amiko la verkisto Dezső Kosztolányi (1885–1936). Ili kune ĉeestis ankaŭ aliajn Esperanto-eventojn, ekzemple literaturan vesperon de la budapeŝta Esperanto-grupo: la 25an de februaro 1930 oni voĉlegis el la verkoj de ambaŭ, kaj Karinthy mem laŭtlegis sian verketon por publiko ducentkapa.

Nova organizaĵo en la literatura vivo estis la hungara PEN-Klubo fondita en 1926. En 1930 Kosztolányi elektiĝis ties prezidanto. Dank’ al lia organiza laboro la 10a kongreso de Internacia PEN-Klubo okazis en majo 1932 en Budapeŝto. Karinthy kuraĝis elpaŝi por Esperanto per parolado en la kongreso.

El la parolado de Karinthy en la 10a kongreso de Internacia PEN-Klubo

… Nur artefarita lingvo povas servi al la intelekta komunikado. Ekzistas tia lingvo. Kvin milionoj da homoj ĝin uzas. Ekzistas 500-paĝa bibliografio de la verkoj tradukitaj al tiu lingvo.

Jen do mia propono:

1. Por elprovi la efikecon de ĉi tiu lingvo, mi petas ke PEN-Klubo realigu eksperimenton. Ĝi tradukigu novelon kun senduba literatura valoro al dek lingvoj, interalie al Esperanto, kaj poste retradukigu tiujn tradukojn al la lingvo de la originalo, fare de tradukistoj kiuj ne konas la tekston. Konstateblos, ke la traduko farita el Esperanto plej proksimos al la originalo, ĝi plej bone redonos ties proprajn ecojn.

2. Se la eksperimento sukcesos, PEN-Klubo aliĝu al la klopodoj pri Esperanto: ĝi fariĝu la peranta lingvo por la aferoj, por la komerco, diplomatio, scienco kaj literaturo!

Karinthy kiel granda satiristo verkis humuraĵojn pri multo, ankaŭ pri Esperanto kaj pri sia propra lingvoscio. Li amuzis siajn amikojn per anekdoto laŭ kiu li absolute ne komprenis Esperanton: la prezidanto de Sveda Esperanto-Federacio kun delegacio vizitis la malsanan Karinthy en hospitalo. Kun floro en la mano li volis laŭtlegi longan salutan tekston en Esperanto, sed Karinthy, intencante kaŝi sian nescion, pretekstis, ke pro cerbo-operacio li forgesis Esperanton. Ni ne scias ĉu tia renkontiĝo vere okazis…

Karinthy estis en 1932–1938, ĝis sia morto, prezidanto de Hungara Esperanto-Societo (HES). En la 1930aj jaroj ekzistis pluraj Esperanto-societoj en Hungario, kun grandaj diferencoj. Dum HES restis politike neŭtrala organizaĵo, Hungara Esperanto-Federacio (HEF, 1935–1944), apogis la iredentisman politikon de la hungara registaro, sub prezido de la antisemito d-ro Ágost Benárd (1880–1968?), parlamenta deputito ne konanta Esperanton, voĉdoninta por la unua kontraŭjuda leĝo de Hungario. En HES tiaĵo estis neimagebla eĉ post la morto de Karinthy.

La poresperanta aktivado de Karinthy malpliiĝis en la dua duono de la 1930aj jaroj. En artikolo la 8an de marto 1938 li skribis pri tio: “Mi entuziasme restas dumviva adepto de Esperanto. Mia agemo paraliziĝis, sed ne la konvinkiĝo pri ĝia sukceso”.

Karinthy la 29an de aŭgusto 1938 abrupte forpasis. La revuon Hungara Heroldo jam redaktis la afergvida prezidanto de Federacio, kiu eĉ en mallonga nekrologo taksis menciinde, ke “varmkora amiko de Esperanto” ne parolis Esperanton.

Kvankam inter la prauloj de Karinthy estis judoj, lin mem ankoraŭ ne trafis la unuaj kontraŭjudaj leĝoj. Nur lian vidvinon koncernis amaso da kontraŭjudaj dekretoj. Ŝin oni mortigis en 1944 en Aŭŝvico.

“Kun granda simpatio mi vidas la senesperan, tragikan lukton de la batalantoj por artefarita lingvo kontraŭ la etoso de la epoko”, – skribis Karinthy en 1929. Tamen li senhezite engaĝiĝis en tiun lukton. La Internacia Lingvo kaj ĝia propagando estis esenca parto de lia vivo.

Laŭ la artikolo “La beletra rondo de la revuo Nyugat kaj la Internacia Lingvo” de Árpád Rátkai (Beletra Almanako, 2010, №8), kompilis

István Ertl

Legu pli fruajn artikolojn el Nia Trezoro:

Aleksander Korĵenkov: Lev Tolstoj

István Ertl: Jules Verne

Andreas Künzli: Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay

Ĉi tiu artikolo aperis en la junia kajero de La Ondo de Esperanto (2013).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2013, №6.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2013/06/karinthy/