Esperantistoj kutime scias, ke certaj ideologiaj kaj religiaj movadoj estas idee proksimaj al homaranismo de nia Majstro kaj, kutime, pozitive rilatas ankaŭ al nia lingvo. Tamen konkretaj informoj pri tio estas plejparte fragmentaj, iom nebulaj kaj havas pli mitan ol precizan karakteron. La prezentata libro enhavas almenaŭ kvar gravajn artikolojn (ĉ. duonon de la enhavo), kiuj sisteme kaj serioze ŝtopas tiujn lakunojn en niaj scioj. Ili estas: historia esploro de Zofia Banet-Fornalowa pri la societo Konkordo, kiu en intermilita periodo penis disvastigi kaj evoluigi homaranismajn ideojn; skizo pri interrilatoj inter bahaismo kaj esperantismo de Giorgio Silfer, esploro de Rita Valčiukaitė pri la rolo de Esperanto por kosmologio de Martinus; kaj resumo de doktora disertacio de Leif Nordenstorm pri interrilatoj inter Oomoto kaj homaranismo.

El la tri lastaj artikoloj sekvas, ke, malgraŭ certa bona rilato de tiuj religiaj movadoj al Esperanto, la reala rolo de Esperanto por ili ne supertaksendas; Silfer ial eĉ ne mencias la tre bedaŭrindan lastatempan fakton, ke al membroj de la Bahaa Esperanto-Ligo oni malrekomendas propagandi Esperanton inter bahaanoj… Do, tiuj, kiuj volas konatiĝi kun la problemo, havas nun koncizan kaj fidindan fonton.

Ankaŭ enestas tre interesa semantika analizo de Francisko Degoul pri la Zamenhofa uzado de la radiko “neŭtral-”, kiu, evidente, diferencas de la komune komprenata kaj, sekve, la propra Zamenhofa kompreno de neŭtraleco pli proksimas al nocioj ekster- aŭ sennacieco ol al la neŭtraleco kultivata en neŭtralismaj organizoj.

Iom idee dubinda estas la artikolo de Walter Żelazny pri “Zamenhofa teologio”, kie li reduktas homaranismon (laŭ mia opinio, pure klerisman projekton!) al judismaj radikoj de la Majstro. Al mi ŝajnas, ke supertakso de la Zamenhofa juda deveno kaj ties influo je liaj projektoj multe pli odoras je kaŝita antisemitismo ol ĝia ignoro…

La libron eldonis LF-koop, kaj tial fojfoje iom amuze renkonteblas strangaj mencioj pri dominantaj tie ideoj, ekzemple, rekomendo al bahaanoj uzi la raŭmisman vojon, aŭ enkonduki homaranismon en Esperantan Civiton, sed tiuj strangaj deviaĵoj ne influas la bonan kvaliton de la koncernaj artikoloj.

La cetera enhavo de la kolekto ankaŭ estas plejparte interesa (krom pure teologiaj kontribuoj, ne havantaj rilaton al homaranismo kaj Esperanto, kiel tiu de Wolfram Rohloff pri liturgio), sed analizi kaj eĉ mencii ĉiujn interesaĵojn en mallonga recenzo ne eblas. Do, legu mem.

Nikolao Gudskov

Ĉi tiu recenzo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto (2016).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2016, №10.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2016/10/recenzo-70

Permesu al mi komenci per la konstato, ke ni havas antaŭ niaj okuloj la libron en ĉiu dimensio eksterordinaran! Polaj humanismaj kaj sociaj sciencoj “ne pekas” pri la originaleco de la esploroj kaj temoj, kiuj tre ofte estas importataj (ekzemple, ni nun havas la modon pri la postkolonialismaj studoj, dum samtempe preskaŭ neniu memoras alian tradicion en tiu temo, la verkon de Daniel Beauvois). En ĉi tiu kunteksto, la libro de Walter Żelazny estas honorinda escepto, kiu de la unua ĝis la lasta paĝo starigas demandojn neniam starigitaj aŭ starigas ilin alimaniere ol tradicie. Ĝi estas monografio dediĉita al la vivo kaj verko de Ludoviko Zamenhof, kies vivo, kiel prave rimarkas la aŭtoro, estas kutime reduktita al la lingvo Esperanto, silentigante aŭ malakceptante la temon de la juda identeco kaj la manieron, en kiu ĝi determinis la sorton de la Zamenhofaj agoj.

Żelazny estas granda specialisto de la lingvopolitiko, same en historiaj kaj nuntempaj dimensioj (kelkaj interesaj ĉapitroj de preskaŭ etaj monografioj pri ligvo-sociaj kaj politikaj problemoj estas integraj partoj de la libro). Samtempe li perfekte orientiĝas en la komplikaĵoj de diversaj ideologiaj tendencoj de la juda diasporo el kiuj elkreskis diversaj politikaj kaj kulturaj programoj de la judaro en la fino de la 19a kaj komenco de la 20a jarcentoj. Ĉio ĉi permesas al li enskribi la intelektajn aventurojn de Zamenhof en ĉi tiun epokon, kio estas kreopova komentario al la eksterordinara verko de la kreinto de Esperanto.

Ĉi tiu historia dimensio de la disertacio de Walter Żelazny estas rimarkinda, ĉar la aŭtoro priskribas la sorton de sia heroo ĝuste en la larĝaj lingvaj dimensioj, kiujn spertis la loĝantoj de Rusujo kaj Pollando en la dua duono de la deknaŭa jarcento kaj la komenco de la dudeka, principe la judaj amasoj, priskribitaj ne kiel izola grupo, sed kiel la socio en la diverstipa ligo kun la ĉefe lingva kaj kultura ĉirkaŭaĵoj.

La detektivado de la agoj de Ludoviko en lia libro ne fermiĝas kune kun la morto de Zamenhof (1917), sed daŭras ĝis la nuntempo, per la priskribo de la sorto de la lingvo Esperanto mem, precipe en la kunteksto de la dudekjarcentaj totalismoj (ekzemple, lingvistiko en Sovetio dum Stalin), kaj per la priskribo de sorto de la lingvo en la internaciaj organizoj kiel la Ligo de Nacioj, kaj la Eŭropa Komunumo.

Nur en ĉi tiu kunteksto oni povas legi en la plena dimensio – unuafoje en ĉi tiu skalo – la humanisman mesaĝon de la verko de Zamenhof, komprenante ties jud-komunuman dimension ene de la juda diasporo, kaj samtempe ties universalan aspekton, kaj komprenante ambaŭ aspektojn ne kontraŭdire, sed kompletiĝante (kio ne estis ĝis nun la regulo en perceptado de la verkaro de Zamenhof).

Submetante al la skrupula legado de tekstoj de Zamenhof la aŭtoro de la libro celas, laŭ mi sukcese, “redifini Zamenhofan penson”, purigi ĝin “de la memcenzura kamuflaĵo”. Oni devas konsenti kun la aŭtoro, ke ni estas ankoraŭ sur “la virga tereno por la ekzegezo de la Zamenhofa penso”. Historia kono de diversaj, foje filigranaj kuntekstoj ankaŭ permesas al la aŭtoro priskribi la sorton de la influo de la ideoj de Zamenhof, eĉ tie kie estus malfacile konjekti, ekzemple, belega ĉapitro pri la rilato inter la Orwella “New speak” kaj Esperanto, apogiĝanta je detalaj biografiaj datumoj.

Walter Żelazny scipovas operacii pri la kono de historiaj, kulturaj kaj biografiaj detaloj, sed samtempe neniam perdi la vidon de la horizontoj de antropologio, kulturaj studoj kaj politikaj sciencoj. Kaj la kombinaĵo de la du polusoj – rafiniteco kaj ĝeneraligo de sola rakonto (kiu estas finfine mistero de li kiel verkisto) – kaŭzas, ke la libron de Żelazny oni legas kiel intelektan detektivan romanon laŭ recepto de Stieg Larsson.

Krom la historia parto de la libro de Żelazny, la disertacio havas tre klaran mesaĝon de la nuntempo, nome la studon de tio, kion la aŭtoro konsideras esti la lasta el la grandaj malegalecoj inter homoj, nome, neegaleco en la aliro al la tutmonda komunikado. Ĝi komencas de la provo respondi je la lingva demando de la judoj mem, por kiuj la hebrea estis jam mortinta lingvo, kaj la jida, la neperfekta anstataŭanto. (La aŭtoro atentigas, ke la unua penado de Zamenhof, forĵetita de li mem, estis provo plibonigi la jidan).

Tiu ĉi historia perspektivo kombinita kun la sperto de partopreno en la postmodernismo (interreto, maŝintradukado) donas al la aŭtoro la distancon en la pritakso unuflanke de la eterneco de Zamenhofa penso kaj verko, aliflanke ĝi memorigas pri la provizoreca venko de internaciaj lingvoj (sufiĉas analizi la falon de la kariero de la franca). Tiu ĉi perspektivo donas neatenditan aktualecon de la Zamenhofa penso, faranta lin la ĉefrolulo kaj pioniro de la temoj de granda kultura graveco (inkluzive de la ekonomia kaj politika aspektoj). La aldona valoro de la libro estas la ŝanco legi la elektitajn fragmentojn el la verkoj de Zamenhof, en la vigla traduko de Żelazny mem.

Resume, la libro de profesoro Walter Żelazny estas granda, originala – kaj internacie grava kontribuo (oni devas traduki ĝin al aliaj lingvoj) – kaj samtempe granda scienca sukceso. Ĝi estas sukcesa provo restarigi nian (polan, judan kaj eŭropan) heredaĵon de Ludoviko Zamenhof, kies ĉeesto en nia kultura konscio estas klare marĝena. La libro de Żelazny estas interdisciplina monografio, esenca por lingvistoj, kulturteoriistoj, historiistoj, politikaj sciencistoj, grava por kompreni aktualajn eventojn en la internacia politiko. Mi forte rekomendas la libron de profesoro Walter Żelazny.

Prof. dr hab. Krzysztof Kłosiński

(Krzysztof Kłosiński estas direktoro de la Instituto de la pola literaturo en la Silezia Universitato en Katowice.)

Ĉi tiu recenzoo aperis en la januara kajero de La Ondo de Esperanto (2013).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2013, №1.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/12/recenzo-7/