Johann Wolfgang von Goethe. La Suferoj de la Juna Werther / Tradukis Reinhard Haupenthal. Bad Bellingen: Edition Iltis, 2015. 139 p. Prezo: 18 eŭroj.

Ekde sia apero (1774) la romano La Suferoj de la Juna Werther ne nur famigis sian aŭtoron Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832), sed rangigis la verkon en la tutmonda literaturo sur ĉiam altan lokon. Ĝi ne nur rakontas la historion de malfeliĉa amo, sed donas profundan rigardon en la epokon de la sentimentaleco, ties karakterizojn kaj strukturojn. En la germana beletro jam de 250 jaroj ĝi tenas sian pozicion de klasikaĵo.

Post la eldono de 1984 la nun reviziita traduko de Reinhard Haupenthal donas vivan impreson pri la vervo kaj impeto de la originalo. Ankaŭ en la Esperanta beletro ĝi gardos elstaran lokon.

Clelia Conterno Guglielminetti. Ho, tomboj de l’ prapatroj. Bad Bellingen: Edition Iltis, 2015. 174 p. Prezo: 18 eŭroj.

La originala romano Ho, tomboj de l’ prapatroj, ĝis nun manuskripta, aperis okaze de la centjara datreveno de la naskiĝo de la aŭtorino (1915-1984). Temas pri familia romano deruliĝanta en la Novara de la 19a jarcento. Jardekojn poste tri gekuzoj, inter ili la rakontantino, malkovras en subtegmenta kofro kesteton kun leteroj kaj dokumentoj de kaj pri siaj prapatroj. Ili prezentas la rakontofadenon, kiun kompletigas rakontoj de ankoraŭ vivantaj atestantoj kaj vizitoj al la prapatraj tomboj en la Novara tombejo.

Mendu ĉe Edition Iltis:
Poŝte: La Saousse, F-84340 Malaucène, Francio.
Rete: editioniltis@aol.com

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta kajero de La Ondo de Esperanto (2016).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2016, №3.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2016/04/iltis

La 2an de septembro 2015 pasas 50 jaroj de la morto de la (orient-)germana aŭtoro Johannes Bobrowski. Li naskiĝis la 9an de septembro 1917 en la Foso-Strato 7 (nun: Smolenskaja) en Tilzito (Sovetsk) kiel filo de fervoj-oficisto Gustav Bobrowski.

En 1925 la familio translokiĝas al Ranenburg (en Mazurio) kie Bobrowski frekventas la gimnazion.

Tri jarojn poste ili ekloĝas en Königsberg (Kaliningrad), kie Bobrowski abiturientiĝas en 1937 kaj konatiĝas kun Johanna Budrus, la posta edzino. Dum la tuta milito li soldat-servas, iĝas sovetia milit-kaptito en 1945, sed revenas al Berlino en 1949. De tiam li laboras kiel lektoro. Lian verkaron konsistigas nur kelkaj volumoj: en 1961 li aperigas la unuan poemaron Sarmatische Zeit (Sarmata Tempo) sekvate en 1962 de Schatten Land Ströme (Ombro Lando Riveroj). En 1964 sekvas la romano Levins Mühle (La muelejo de Levin), jaron poste la rakontaro Muso-festo kaj aliaj rakontoj.

Krom tio Johannes Bobrowski elpaŝis kiel lirikisto. La sekva eta selekto donu ideon pri lia stilo kaj pri liaj temoj.

Sambuka floro

Venas
Babelo, Isaako.
Li diras: Ĉe la pogromo,
Kiam mi infanis,
al mia kolombo
oni deŝiris la kapon.

Domoj en ligna strato,
kun bariloj, super ili sambuko.
Blanke polurita la sojlo,
Laŭ la eta ŝtuparo –
Tiam, vi scias,
la sango-spuro.

Homoj, vi diras: forgesi –
Venas la junaj homoj,
Ilia rido kiel sambukaj arbustoj.
Homoj, la sambuko
emas morti
pro via forgesemo.

Ebeno

Lago.
La lago.
Dronintaj
la bordoj. Sub la nubo
la gruo. Blanka, ekluma
la jar-miloj
de paŝtisto-popoloj. Kun la vento

mi suprenvenis la monton.
Jen mi vivos. Ĉasisto
mi estis, sed min kaptis
la herbo.

Instruu min paroli, herbo,
Instruu min esti morta kaj aŭskulti,
longe, kaj paroli, ŝtono,
min instruu resti, akvo,
ne demandu post mi, nek vento.

Respondo

Super la barilo
via parolo:
De la arboj falas la ŝarĝo,
la neĝo.
Ankaŭ en la renversita sambuko
la sibla kanto merla, la grila
voĉo herba
fendas ŝirojn en la muron, hirunda flugo akra
kontraŭ la pluvo. Konstelacioj
iras surĉiele
en roso.

Kiuj min enfosas
sub la radikoj,
aŭdas:
li parolas,
al sablo,
pleniganta lian buŝon – tiel parolos
la sablo kaj krios
la ŝtono, kaj flugos
la akvo.

Vilaĝa kirko 1942

Fumo
ĉirkaŭ neĝ-tegmento kaj traba muro.
Tra la deklivo
kornikaj spuroj. Sed la rivero
en glacio.

Tie
vidiĝas, disfalinta
ŝtono, muraĵo, la arko,
krevinta la muro,

kie staris la vilaĝo
kontraŭ la hilo, la rivero
saltis en la frua jaro,
ŝafido, antaŭ la pordo,
ronda golfo
Por la vento,

ĉirkaŭiranta sur la altoj,
sombra, la propra
ombro, ĝi vokas, raŭk-voĉe
la korniko
rekrias al ĝi.

Kompilis, selektis kaj tradukis Reinhard Haupenthal

Notoj

1. Sudermann H. La ekskurso al Tilsit: Litova rakonto. Bad Bellingen: Edition Iltis, 2012. 44 p.

2. Miegel A. La virinoj de Nidden // La Ondo de Esperanto, 2007, №8/9, p. 23.

Ĉi tiu teksto aperis en la julia kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Oni rajtas represi la supran tekston plene aŭ parte nur kun la permeso de Reinhard Haupenthal.
Konstanta referenco: http://sezonoj.ru/2015/09/poezio/

Legu pli pri la libro.

La legisto de Bernhard Schlink estas unu el la plej sukcesaj germanlingvaj verkoj de la lastaj jaroj. En Germanio la romano jam estas porlerneja legaĵo kaj jam ekzistas 40 tradukoj, eĉ en la rusa, malgraŭ tio, ke unu temo de La legisto estas absolute “netradicia seksrilato” inter 15-jara knabo kaj 21 jarojn pli maljuna virino.

LA INTRIGO

La intrigo de la romano komenciĝas fine de la 1950aj jaroj en germana universitata urbo. Michael Berg, juna gimnaziano, komencas amrilaton kun multe pli aĝa virino – Hanna.

Iliaj renkontiĝoj sekvas riton: banado, amorado kaj legado de libroj de la mondliteraturo. Hanna foje reagas en stranga, violenta maniero. Pro tiu erotika obsedo Michael adoltiĝas, sed post kelkaj monatoj li tamen sentas distanciĝon al Hanna:

Kiam aviaj motoroj paneas, tiam ne tuj finiĝas la flugo. Avioj ne falas kiel ŝtonoj; ili plu glisas dum du aŭ tri horkvaronoj, kiam temas pri plurreaktoraj pasaĝeraj flugŝipegoj, ĝis kiam ili rompiĝas, provante alteriĝi. Pasaĝeroj nenion rimarkas. Per aktivaj aŭ paneaj motoroj oni sentas simila la flugadon. <…> Tiusomere ekglisis nia amo. Pli ĝuste mia amo al Hanna; pri la ŝia al mi nenion mi scias. (p. 39)

Kaj en iu tago Hanna subite malaperas. Michael ne plu povas trovi ŝin. Aliaj amikinoj ne povas adekvate anstataŭi la rolon de Hanna, tamen la memoro kaj la obsedo iom post iom malfortiĝas. Tiam Michael ankoraŭ ne scias, ke Hanna influos lin la tutan vivon…

En la dua parto Michael estas studento de juro. Lia profesoro, kiu fuĝis de la nazioj, sendas la seminarion al Frankfurto por observi procezon kontraŭ militkrimuloj. Tie Michael revidas Hannan. Li ekscias, ke ŝi estis gardistino en kromkoncentrejo apud Aŭŝvico. Tie unu el ŝiaj taskoj estis sendi viktimojn por gasumado en Aŭŝvico. Detale la tribunalo ekzamenas ŝian konduton dum unu marŝo de morto. Dum iu nokto la gvatistinoj enŝlosis la kaptitojn en preĝejo. Hanna evidente rifuzis malŝlosi la pordon kaj tial akceptis, ke la kompatindaj viktimoj brulis vivaj. Ŝia konduto estas pli stranga ol iam ajn. Ŝi apenaŭ defendas sin, ja ŝi aperas eĉ ofende fiera.

Fine Michael trovas la solvon de la baza problemo de Hanna. Ŝi estas analfabeto kaj faras ĉion por kaŝi tion, kion ŝi komprenas kiel honton. Hanna estas kondamnita al ĝismorta restado en prizono.

En la tria parto Michael reprenas la kontakton kun Hanna. Li surbendigas legaĵojn por Hanna, sed evitas renkonti ŝin. Intertempe ŝi lernas mem legi. Ili ne plu renkontiĝas fizike – sed estas en kontakto ĝis la morto de Hanna.

Jen la baza intrigo, sed la libro enhavas multe pli. En treege lerta maniero Schlink kudras etajn diskursojn, pripensojn kaj eseetojn pri diversaj etikaj problemoj en la romano. Almenaŭ pro ili La legisto meritas plurfojan legadon.

LA VERKISTO

Schlink estas ano de tiu generacio, kiu “distanciĝis de siaj gepatroj kaj de la tuta generacio de uloj krimaj, deturniĝemaj, nazi-toleremaj kaj nazi-akceptantaj” (p. 87). Ili akre malakceptis la sintenon de la gepatroj: “Kiel oni povus havi ion por diri al siaj infanoj, kiam oni la naziajn krimojn partoprenis, ĉeestis aŭ ne volis rigardi? Kial post 1945 oni toleris aŭ eĉ akceptis la krimintojn en la socion?” (p. 86)

Tiun ribelon de la postmilita generacio kontraŭ la gepatra generacio naskis en la germana literaturo la “patro-romanoj”. Ĝi estas temo en multaj verkoj de Schlink. En la serio de krimromanoj pri la iama prokuroro Selb ano de la patra generacio estas ĉefrolulo. En La hejmeniro la serĉo de la patro estas la centra temo.

Schlink – aŭ almenaŭ la rakontanto de La legisto – tamen ne simple kondamnas, kiel “tipa” ano de la dua generacio estus farinta.

“La krimon de Hanna mi volis samtempe kompreni kaj kondamni. Sed tiucele tro abomena ĝi estis. Kiam mi provis kompreni, mi havis la senton, ke mi ne kondamnas, kiel tio meritas; kiam mi kondamnis, kiel tio meritas, ne plu restis loko por kompreno. Mi tamen nepre volis kompreni […] Mi ne eltiriĝis el la afero; mi volis ambaŭ; la komprenon kaj la kondamnon. Sed ambaŭ mi ne povis kunigi.” (p. 81)

LA TRADUKO

La traduko fluas kontentige, sed Jean-Luc Tortel ne ĉiam trafas la plej precizan vorton. Ĝenas la uzo de ci kiel traduko de la germana intima persona pronomo. Por citi la vortojn de Bertil Wennergren: “Tio plej ofte estas netaŭga tradukomaniero, ĉar ci apenaŭ kapablas redoni la sencon de ofte uzata normala vorto, kiam ĝi mem estas maloftega vorto…”

Estas ĝojige, ke la serio Mondliteraturo agnoskas, ke La legisto ja estas valora aldono al nia parnaso.

Wolfgang Kirschstein

Legu pli pri la libro.

Ĉi tiu recenzo aperis en la februara kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №2.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/02/recenzo-33/

Milionoj da venditaj ekzempleroj en kvardeko da lingvoj, prestiĝaj libropremioj, la unua loko en la usona literatura furorlisto (unuafoje por germana literaturo) kaj la samtitola filmo (2008), kies ĉefaktorino Kate Winslet estis Oskar-premiita (2009) pro la rolo de Hanna, atestas la sukceson de La legisto de Bernhard Schlink. Ĝi senprecedence rapide estis enmetita en la studprogramojn de la germanaj gimnazioj. Laŭ Newsweek, «La legisto de Bernhard Schlink estas mallonga, morale komplika, erotike ŝargita romano, studanta la influon de la kulposento al la germana generacio, naskiĝinta post Holokaŭsto».

Pri kio temas? La subita amo de 15-jara adoleskulo el profesora familio kaj 36-jara virino same subite ĉesis, kiam ŝi senaverte forlasis la urbon. Post ok jaroj li, jam studento de la lasta studjaro de jura fakultato, revidis ŝin en proceso inter eksaj voktinoj de porvirina koncentrejo. Sed ĉi tiu ne estas la sola mistero, kiun frontis la protagonisto de La legisto.

Esperanto iĝis la 40a lingvo en kiu La legisto aperis. Ĝin tradukis el la germana originalo Jean-Luc Tortel kaj eldonis Sezonoj (Kaliningrado, Ruslando) kun permeso de la kopirajt-posedanto Diogenes (Svislando). La romano aperis kiel la 19a ero en la populara libroserio Mondliteraturo.

La legisto estis lanĉita la 7an de julio 2013 en la 49aj Baltiaj Esperanto-Tagoj en Utena (Litovio). Ĝi estas aĉetebla en la libroservo de UEA kaj en aliaj gravaj Esperanto-libroservoj kontraŭ 12 eŭroj. Litoviaj, Pollandaj kaj Ruslandaj esperantistoj povas aĉeti ĝin rabatite ĉe la eldonejo Sezonoj kaj ties reprezentantoj en la koncernaj landoj.

Legu la komencon de la romano.

1912

Kvankam mi gajnis mian vivpanon kiel bordogardisto ĉe la akvoadministracio en Potsdamo, mi tamen verkis poemojn, en kiuj krepuskis la fino de la mondo, kaj la morto plenumis sian oficon, do mi estis preta al ajna hororo. Tio okazis meze de januaro. Du jarojn antaŭe mi unuafoje spertis lian prezenton en la kazino Nollendorf, kie dum merkredoj renkontiĝis la Nova Klubo en Kleist-strato. Poste pli ofte, ĉiam kiam eblis la longa vojaĝo. Miaj sonetoj apenaŭ kaptis atenton, sed li ne estis preteraŭskultebla. Poste mi spertis lian vortpovon en la Novpatosa Kabaredo — ankaŭ Blass kaj Wolfenstein ĉeestis. En bruantaj kolonoj la versoj preterpasis. Marŝo de monotonaj monologoj, kondukanta rekte al la buĉejo. Sed poste la infaneca giganto eksplodis. Estis kiel la erupcio de Krakatoa en la antaŭa jaro. Tiam li jam verkis por L’ Ago de Pfemfert, ekzemple tuj post la plej aktuala Maroka krizo, kiam la tuta situacio estis malcerta kaj ni jam aŭdacis esperi, ke ni baldaŭ ekbatalos, li verkis la poemon La milito. Mi ankoraŭ aŭdas: “Sennombre la kadavroj en la fragmito etenditaj / de l’ birdoj de la morto blanke kovritaj”. Entute blanka kaj nigra estis liaj favoratoj, speciale blanka. Ne estis miraklo, ke sur la rivero Havel, jam de monatoj frostiĝinta, sur la senlime irebla blanka surfaco, troviĝis tiu nigra truo, kvazaŭ atendante lin.

Kia perdo! Sed kial, ni demandis nin, la Vossa Ĵurnalone aperigis nekrologon pri li? Nur mallonga notico: “Marde posttagmezereferendario d-ro Georg Heym kaj kandidato de la jurista fakultato Ernst Balcke dum glacikurado vid-al-vide al Kladow falis en truon, kiu estis hakita por akvobirdoj”.

Nenio plu. Sed tio pravas. Ni rimarkis la akcidenton de la insulo Schwanenwerder. Mi de la akvoadministracio kaj mia asistanto kune kun kelkaj glacikurantoj atingis la danĝeran lokon, sed ni trovis nur, kiel evidentiĝis poste, la bastonon de Heym kun la elegante ornamita kapeto kaj liajn gantojn. Eble li volis helpi la falintan amikon kaj same falis sub la glacitavolon. Aŭ Balcke tiris lin kun si. Aŭ ili ambaŭ volis morti kune.

Krome la Vossa menciis, kvazaŭ tio estus grava, ke li estis filo de eksa armea advokato Heym, loĝanta en Reĝovojo 31 en la kvartalo Charlottenburg. La patro de la mortinta kandidato Balcke estis bankisto. Sed nenio, neniu vorto pri la motivoj, kiuj logis la du junulojn intence forlasi la sekuran glacivojon, markitan per pajlofaskoj kaj bastonoj. Nenio pri la interna mizero de nia, jam tiam, perdita generacio. Nenio pri la poemoj de Heym. Ja la juna eldonisto Rowohlt eldonis liajn poemojn. Post nelonge devintus aperi liaj rakontoj. Nur en Berlina Tagĵurnalo post la raporto pri la akcidento estis mencio, ke la droninto ankaŭ aktivis literature kaj antaŭnelonge aperigis volumon da poemoj La eterna tago. Spuroj de bela talento estis rimarkeblaj. Spuroj! Ridinda estas tio.

Ni de la akvoadministracio partoprenis la serĉadon de la kadavro. Miaj kolegoj ja mokis min, kiam mi konstatis, ke liaj poemoj estis “terure eminentaj” kaj citis liajn plej freŝajn versojn: “La homoj staras fronte en la stratoj / kaj gapas al la gravaj ĉiel-markoj”, — tamen ili ne laciĝis jen kaj jen haki truojn en la glacio de Havel kaj per la tiel nomataj mortoankroj traserĉi la grundon. Kaj mi, apenaŭ reveninte al Potsdamo, verkis la poemon Mortoankro, dediĉe al Heym, kiun Pfemfert komence volis aperigi, sed poste resendis ĝin kun bedaŭro al mi.

Je unu jaro pli junan Balcke, kiel rapidis notici la Krucĵurnalo, rimarkis fiŝkaptisto tra la glacio en Havel. Li hakis truon en la glacio kaj prenis la kadavron per ŝiphoko. Balcke aspektis paca. Sed Heym altiris, kiel embrio, la piedojn al la korpo. Konvulsia, la vizaĝo distordita, la manoj frotvunditaj. Kun sketŝuoj sur la piedoj li kuŝis sur la krustiĝinta glacio. Nur de ekstere li estis fortika bubo, sed interne li estis disŝirata de la konflikto inter diversaj voloj. Li, kiu abomenis ĉion armean, kelkajn semajnojn antaŭ la morto kandidatiĝis kiel volontulo ĉe la unua Alzaca infanteria regimento en Metz. Samtempe li estis plena de planoj en tute alia direkto. Li volis, kiel mi scias, verki dramojn…

Tradukis el la germana Wolfgang Kirschstein

Notoj

Grass nur pale redonas la sintenon de la generacio antaŭ la Unua Mondmilito, kiu abomenis la burĝajn valorojn. Kelkaj (ankaŭ la fikcia rakontanto de 1912) atendis la militon por forigi la malnovan ordon, sed kiam okazis la milito, ili spertis, ke la reala kaj literatura hororoj estas malsamaj aferoj. Apokalipso kaj morto estis centraj temoj de tiuj verkistoj, kiel montras la titolo de la antologio La krepusko de l’ homaro (1920).

1. La Nova Klubo estis fondita en 1909. Georg Heym (1887-1912), aŭtoro de ĉ. 500 poemoj, aperis en la klubo en 1910. Ernst Balcke (1887-1912) ankaŭ havis kontaktojn kun tiu klubo. La Novpatosa Kabaredo kreskis el tiu klubo. Ernst Blass (1890-1939) kaj Alfred Wolfenstein (1888-1945) verkis en ekspresionisma stilo.

2. L’Ago, redaktita de Franz Pfemfert (1879-1954), aperis inter 1911 kaj 1932. La redakcia linio estis maldekstre de la socialdemokratoj.

3. La dua krizo en Maroko okazis en 1911 kaj estis plia paŝo de la Germana Regno al la Unua Mondmilito.

4. Ernst Rowohlt (1887-1960) fondis gravan eldonejon.

5. Alzaco de 1871 ĝis 1919 estis sub la administrado de Germanio.

Ĉi tiu ĉapitro aperis en la januara kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Represo malpermesita.