En ĉi tiu rubriko ni jam prezentis tri movadestrojn el la komenca periodo de Esperanto. Ili estis relative junaj, kiam ili ekagis por Esperanto: Zamenhof en 1887 estis 27-jara, de Beaufront en 1887-88 estis 32-jara, kaj Bourlet en 1900 havis 34 jarojn. Male al ili generalo Sebert (konata ankaŭ kiel Sébert) aktiviĝis en la Esperanto-movado kiel emerito kun multaj atingoj profesiaj kaj sciencaj.

Oficiro kiu studis florojn

Hippolyte Sebert [prononcu: sebér], naskiĝis la 30an de januaro 1839 en Verberie apud Compiègne (departemento Oise en Pikardio). Post la studoj en Douai (departemento Nord en la regiono Nordo-Kaleza Markolo) en 1858 li aliĝis al la fama Politeknika (Supera) Lernejo en Parizo kaj brile finis ĝin kiel mararmea oficiro artileria. En 1860 la 21-jara Sebert ekdeĵoris en Tulono, kie li direktis centran laboratorion de la mararmea artilerio. Li okupiĝis ĉefe pri perfektigado de kanonoj kaj pri studo de artileria balistiko.

En 1866 Sebert estis sendita al Nouméa, la ĉefa urbo de Nov-Kaledonio, kiel estro de la mararmea artilerio. Tie li ankaŭ science studis la loĝantojn kaj naturon de ĉi tiu franca kolonio. Precipe li atentis la flaŭron. Lian nomon ricevis kelkaj melaneziaj floroj: ilex Sebertii pancheria, Seberti xanthostemon, Sebertii crossostylis, Seberti beccariella, Sebertii Sebertia acuminata. Sian antropologian kolekton (armiloj, maskoj k. a.) post la reveno al Francio li donacis al la muzeo de Compiègne.

Sebert revenis al Eŭropo en 1870 kaj partoprenis en la Francia-Prusia milito, interalie, en la batalo ĉe Champigny kaj en la defendo de Parizo. Post la milito li daŭre studis balistikon kaj kanonojn, fondis la eksperimentan kampon de Sevran-Livry por provado de eksplodaĵoj, partoprenis en la kreo de la senfuma pulvo kaj en la perfektigo de torpedoj, promociis la uzadon de elektro en industrio ktp. Pri siaj sciencaj eksperimentoj li publikigis multajn verkojn. En 1888 li iĝis komandoro de la Honora Legio, kaj en 1890 emeritiĝis en la rango de brigada generalo.

Industrio kaj scienco

La eksarmeaniĝo ebligis al la 51-jara Sebert dediĉi sin al scienco kaj industrio. Li iĝis, interalie, direktoro de la artileria fako kaj poste prezidanto de la grava kompanio “Forges et Chantiers de la Méditerranée” kaj konsilanto de aliaj industriaj societoj. En 1897 Sebert iĝis membro de la Akademio de Sciencoj de Francio, ekde 1900 estis prezidanto de la Franca Asocio por Progresigo de Sciencoj, kaj ekde 1901 de la Franca Fotografia Societo, kiun li prezidis dum 28 jaroj (plej longe en la historio de ĉi tiu asocio). Li estis ankaŭ prezidanto de la Franca Kinematografia Societo kaj plenumis plurajn pliajn taskojn, interalie, en la komisiono pri senkulpigo kaj rehonorigo de Alfred Dreyfus.

Tamen la ĉefa scienca kontribuo de Sebert estis farita en la sfero de bibliografio kaj dokumentado. Adepto kaj populariganto de la Universala Bibliografia Repertorio, li en 1895 kunfondis la Internacian Bibliografian Instituton en Bruselo kaj tri jarojn poste fondis kaj ekgvidis ĝian buroon en Parizo.

Populariganto iĝas movadgvidanto

Ĉi tiu meritplena viro, okupegata pri siaj multaj taskoj, en 1898 (Esperantisto №5763 en la Zamenhofa Adresaro) ekinteresiĝis pri Esperanto kiel internacia lingvo por bibliografiado, sed li dum du jaroj restis nur “aprobanto” kaj aktiviĝis por Esperanto en 1900 pro la influo de la fama franca matematikisto kaj freŝbakita esperantisto Charles Méray. La 61-jara generalo baldaŭ iĝis unu el la plej varmaj adeptoj kaj popularigantoj de la nova lingvo.

La 9an de aprilo 1901 Sebert prezentis Esperanton en la Akademio de Sciencoj. Li poste plu propagandis la lingvon en diversaj medioj, verkis broŝurojn pri Esperanto, kaj en 1905 li trovis sin en la centro de la movadaj polemikoj, ligitaj kun la ideo de Zamenhof lanĉi internacian esperantistan ligon en la 1a Universala Kongreso de Esperanto (UK) en Bulonjo-ĉe-Maro.

Same kiel Bourlet, de Beaufront kaj Cart li malaprobis la ideon de Zamenhof pri fondo de esperantista ligo. La Zamenhofa propono ne estis akceptita, kaj en Bulonjo oni fondis nur la Lingvan Komitaton (prezidanto Boirac) kaj la Organizan Komitaton (prezidanto Sebert) por okazigi la duan kongreson kaj intertempe studi proponojn kiuj ne estis deciditaj en Bulonjo.

Strato Clichy, №51

Por sukcesa laboro de la du komitatoj, fonditaj en Bulonjo, estis necesa sekretariejo, kaj tiucele Sebert luis du ĉambrojn en la domo (strato Clichy, №51), kie estis la Franca Fotografia Societo, prezidata de li, kaj starigis tie Esperantistan Centran Oficejon (CO).

Hippolyte Sebert kaj Émile Javal kunpagis la kostojn de la oficejo kaj salajron al ĝia oficisto Gabriel Chavet. Malgraŭ la deklarita rolo de nura sekretariejo, CO baldaŭ fariĝis vera centro de la movado, en kiu mankis reprezenta monda asocio.

En ĉi tiu oficejo la Konstanta Komitato de Kongresoj (la nomon KKK en 1906 ricevis la Organiza Komitato), kies prezidanto Sebert estis, okupiĝis pri la organizado de la UKoj, pri ties financado, kaj pri eldonado de la kongresa materialo. CO organizis ankaŭ la laboron de la Lingva Komitato kaj ties Akademio (fondita en 1908).

La biblioteko de CO estis fondita por kolekti, bibliografii kaj disponigi librojn, broŝurojn, gazetojn kaj alian materialon pri/en Esperanto. En 1929 Sebert donacis la zorge katalogitan kolekton (3 mil volumoj k 40 mil gazeteltranĉaĵoj) al la biblioteko de la Pariza Komerca Ĉambro. En 1910 Sebert publikigis bibliografian klasifikon por Esperantaj bibliotekoj laŭ la decimala klasifiko akceptita internacie kun lia helpo.

CO ekde 1908 publikigis la Oficialan Gazeton, kiu enhavis la dokumentojn de ambaŭ Komitatoj kaj aliajn dokumentojn, interalie, adresarojn de grupoj, listojn de novaj libroj kaj gazetoj, dokumentojn de fakaj societoj k. a. Krome Sebert kaj Chavet redaktis kaj eldonis jarlibrojn kaj bibliografiojn. CO ankaŭ helpis per mono kaj konsiloj al multaj esperantistaj grupoj kaj entreprenoj, pledis por Esperanto ĉe ŝtataj kaj privataj instancoj.

En 1911 Sebert kaj Zamenhof starigis la reprezentan sistemon de la Rajtigitaj Delegitoj, kiun oficialigis la 7a UK en Antverpeno. Rezulte en la UKoj rajtis voĉdoni nur la delegitoj de la grupoj, kiuj kotizis al CO. Tamen tiuj kotizoj estis tro malmultaj, kaj post la morto de Javal (1907) la funkciadon de CO pagis Sebert, kiu elspezis entute pli ol 200 mil frankojn (temas pri la antaŭmilitaj “oraj” frankoj). En la 9a UK en Berno ĉe CO estis fondita Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj (IUES), sed ĝi apenaŭ sukcesis ekfunkcii pro la komenco de la Unua Mondmilito.

Ni nur aldonu, ke, kiel renoma sciencisto kaj akademiano, Sebert prezidis la kunvenon de sciencistoj en la 2a UK en Ĝenevo, kaj post la fondo de ISAE (1907) li iĝis ĝia unua prezidanto.

Helpe al la Majstro

Sebert estis ĉiam je dispono por Zamenhof. Sebert, interalie, malkonsilis al Zamenhof prezenti la homaranismon en la 2a UK, tradukis lian studon Gentoj kaj Lingvo Internacia por la Kongreso de Rasoj (Londono, 1911), kaj konsilis lin dum la Ido-krizo, kiam CO – se uzi la armean ĵargonon – iĝis la ĉefa citadelo en la batalo kontraŭ la reformistoj. Laŭ Edmond Privat “Generalo Sebert … donacis tiam sian tutan vivon kaj tempon al nia afero kaj restis por nia Majstro sindona kaj nelacigebla konsilanto en ĉiuj praktikaj aferoj” (Esperanto, 1930, №2, p. 40).

En 1985 Itô Kanzi kadre de sia PVZ-projekto kolektis k eldonis en Postrikolto de Ludovikaĵoj kelkajn dekojn da leteroj de Sebert al Zamenhof en la Esperanta traduko (Sebert skribis france), kaj en 1990 sekvis du volumoj de Leteroj de Sebert al Ludoviko, kun la suma amplekso pli ol 500-paĝa. Efektive, kun neniu esperantisto Zamenhof korespondis tiel intense kiel kun Sebert.

Post la Unua Mondmilito

Dum la Unua Mondmilito CO kaj IUES malvigliĝis, sed post la militofino la jam 80-jara Sebert provis reaktivigi ilin. Li iniciatis restarigan kunvenon en Parizo, kiu ne povis akcepti gravajn decidojn, ĉar pro la malpermeso transiri limojn en septembro 1919 nur britoj kaj francoj povis kunveni en CO. Unu jaron poste, en septembro 1920, laŭ propono de Sebert la Ĝenerala Kongreso de la Unuiĝo de Internaciaj Asocioj diskutis en Bruselo la mondlingvan demandon. Studinte raportojn pri la franca, Esperanto, Ido kaj Esperantido (kompromisa projekto de René de Saussure) la kongreso rezoluciis por Esperanto. En 1921 sekvis rezolucio por la uzado de Esperanto en scienco, subskribita de 21 membroj de la Akademio de Sciencoj, inter kiuj estis ankaŭ akademiano Sebert. Similan rezolucion li subskribis ankaŭ en 1924 (entute, 40 subskriboj).

Ĉar post la morto de Bourlet (1913) la Pariza eldonejo Hachette nuligis sian Esperanto-fakon, laŭ iniciato de Sebert la 10an de junio 1919 en Parizo estis fondita Esperantista Centra Librejo, kiu aĉetis la grandajn librostokojn de Hachette kaj Libraire de l’Espéranto kaj komencis sian propran eldonadon.

La Kontrakto de Helsinki

Post la milito komenciĝis traktado de CO kaj UEA pri la reorganizo de la movado. La prezidanto de UEA Hodler eĉ proponis al Sebert la prezidantecon de UEA (Privat E. Historio de Esperanto, p. 99), sed tio ne realiĝis. La solvo estis trovita en la 14a UK (Helsinki, 1922), kiu decidis konservi la du centrojn (landaj asocioj en Parizo kaj individuaj esperantistoj en Ĝenevo ĉe UEA) kaj starigi tegmentan instancon – Centra Esperanto-Komitato (poste Internacia Centra Komitato de la Esperanto-Movado, ICK).

La Zamenhofa revo pri unu ligo por ĉiuj esperantistoj ŝajnis realiĝi. Anstataŭ la Rajtigitaj Delegitoj kaj IUES la landaj asocioj starigis Konstantan Reprezentantaron (KR). Sebert fariĝis la unua prezidanto de KR; en 1923 lin anstataŭis la brita komercisto John Merchant, kaj Sebert restis honora prezidanto. KKK en 1924 estis likvidita, ĝiajn funkciojn reprenis ICK. La Pariza CO malfondiĝis. La sekva jardeko ĝis 1932–33 estis tre sukcesa por la Esperanto-movado. Finfine, la 85-jara generalo povis ekripozi. Li mortis en Parizo la 23an de januaro 1930 en sia 92a vivojaro.

Alia franca generalo, Louis Bastien, kiu prezidis la Internacian Esperanto-Ligon ekde la krizo de 1936 ĝis la reunuiĝo kun UEA en 1947, sendube havis motivon por diri: “Apud Zamenhof, Sébert estas la homo, kiu per sia fortega personeco plej multe faris por la sukceso de nia movado”.

Aleksander Korĵenkov

Gaston Waringhien pri Sebert

<…> unu el la mondaj aŭtoritatoj pri balistiko, membro de la franca Scienca Akademio, teknika direktoro de potenca ŝtalindustria firmao, pioniro de la elektrotekniko, li prezentis prestiĝan figuron de teoriisto kaj de realiganto. Ĉiam vigla malgraŭ la jaroj, ĉiam juna en siaj entuziasmoj, ĉiam fekunda en planado kaj projektado, li donkiĥote bataladis en la sciencaj medioj, por du tiam malŝatataj aferoj, kiujn li unuigis en sia arda deziro pri raciigo de la homa scio kaj perfektigo de la homa spirito: la Bibliografia Decimala Klasifiko kaj Esperanto, du necesegaj rimedoj disponigi al ĉiu esploranto la rezultojn de la scienca laborado. <…> Malema al diktado, ĉiutage, jam de la sesa matene, li sidis ĉe sia labortablo kaj propramane skribadis sian abundan korespondon, kie respeguliĝas lia ŝato de ekzakteco en la detaloj kaj lia pasia deziro provizi la esperantistaron per efika organizo. Oni ofte, eĉ akre riproĉis al li celi trudordonan centralizadon: sed ĉu centralizado ne estis ĝuste la nepra kondiĉo de larĝa disvastiĝo de la movado, kiel montris la jaroj 1922-36? Kaj estis sufiĉe da simpatiaj trajtoj en lia karaktero, por preteratenti kelkajn troaĵojn.

Waringhien G. Prologo (En: Leteroj de Zamenhof. Vol 1. Paris: SAT, 1948. P. 6-7.

Ĉi tiu artikolo estas verkita surbaze de la artikolo pri generalo Sebert el la enciklopedia projekto Nia Diligenta Kolegaro (NDK).

Pli frue aperis:

1. Aleksander Korĵenkov: Zamenhof kaj la movado (La Ondo de Esperanto, 2015, №1)
2. Aleksander Korĵenkov: Louis de Beaufront, la dua patro de Esperanto (La Ondo de Esperanto, 2015, №2)
3. Aleksander Korĵenkov: La “nova energio” de Carlo Bourlet (La Ondo de Esperanto, 2015, №3)

Ĉi tiu artikolo aperis en la aprila-maja kajero de La Ondo de Esperanto (2015). Oni povas represi la supran tekston nur kun la permeso de la aŭtoro.

© Aleksander Korĵenkov 2015.

Konstanta referenco: http://sezonoj.ru/2015/05/sebert/

La voĉdonado de 1894 dividis kaj krizigis la esperantistaron, la ĉeso de Esperantisto (1895) lasis la adeptojn de l’ nova lingvo sen la sola komuna ligilo, kaj la malaktiviĝo de la lingvoaŭtoro Zamenhof (1896-97) faris la situacion preskaŭ senespera. Unu post unu fermiĝis la pioniraj societoj…

Malgraŭ la penadoj de niaj amikoj, la rusa Societo “Espero” estis mortanta kaj la klubo en Upsal, ĝi ankaŭ tre malforta, ne povis plu daŭrigi la eldonadon de nia organo “Lingvo Internacia”. Tamen tiuj ĉi grupoj prezentis la plej bonan parton de niaj fortoj, kaj estis la solaj postvivintoj de l’ grupoj, pli malpli efemeraj, kiujn ni estis posedintaj. Per ili oni divenas la staton de l’ Esperantistoj izolitaj. Senkuraĝigitaj, senigitaj je ĵurnalo, kaj sekve ne havantaj plu ligilon, ni estis en morta danĝero. Tial doktoro Zamenhof sin turnis al Francujo, kiu jam estis pruvinta sian sindonemon al la afero, kaj li insiste petis, ĉirkaŭ la fino de 1897, ke ni eldonu almenaŭ folieton iom anstataŭontan “Lingvo Internacia”n, kiu tiam estis malaperanta.[1]

– skribis Louis de Beaufront [Bofrón] pri la senglora fino de la unua periodo de la historio de Esperanto.

Lia biografio estas malklara, interalie, pro liaj propraj nedokumentitaj (mis)informoj (deveno, nomo, nobeleco, vivo en Hindio ktp).

Laŭ informoj, kiujn ne ĉiuj centprocente akceptas, li naskiĝis la 3an de oktobro 1855 kiel Louis Eugène Albert Chevreux en Parizo (aŭ en Sivry-Courtry apud Melun) kiel filo de neriĉa francino kaj de nekonato, kiun li prezentis francdevena nobelo brita. Fine de la 1870aj jaroj li eklaboris kiel hejma instruisto ĉe riĉaj familioj, interalie, ĉe la familio Bertrand (Rumont apud Fontainebleau), ĉe grafo de Lavallière (Saint-Sulpice, apud Tuluzo) kaj ĉe grafo de Maigret (Epernay, dep. Marno). Ekde 1887 li uzis la aristokratecan nomon de Beaufront, kaj ekde 1901 nomis sin markizo.

Eble, Beaufront (№46 en la Adresaro) ne estis la unua esperantisto en Francio, ĉar ankaŭ Auguste Demonget kaj Raphaël Blanchard estis proponitaj por tiu rolo, sed certe li estis la unua Esperanto-aktivulo franca. Pro Esperanto li rezignis sian lingvoprojekton Adjuvanto (laŭ liaj propraj vortoj). Beaufront varbis abonantojn por La Esperantisto k promesintojn por la Adresaro, verkis artikolojn por La Esperantisto kaj en unu el ili proponis verdan stelon kiel la simbolon de Esperanto. En 1892 li reverkis la Zamenhofan libron france, en 1893 tradukis romkatolikan preĝlibron kaj eldonis ĝin kun la helpo de la ĉefepiskopo de Reims.

Tiujn faktojn pri lia aktivado kompletigas Gaston Waringhien:

Bedaŭrinde, lia karaktero ne egalis liajn altnivelajn sciojn; li estis, funde, ordonema kaj dogmema, sed kaŝis tiun aŭtokratecon sub la ŝajnoj de ia jezuita humileco; inter li kaj la vero regadis kvazaŭ familia malkonkordo. Majstro en la arto de la dusencaj frazoj, de la trompaspektaj formuloj, de la evitemaj respondoj, li pasigis sian vivon en skriba batalo kontraŭ atencantaj herezuloj, neniam citante rekte la celaton, kaj aludante la faktojn kaj la homojn nur oblikve, preskaŭ hipokrite. Sed plej grava estis lia fantaziemo, kiun pli severaj nomus mensogemo; eĉ pri la plej sensignifaj aferoj de la ĉiutaga vivo, oni ne povis fidi lian raporton; la realo alprenis, tra lia cerbo, fremdajn kolorojn; la psikiatroj vidus en li perfektan tipon de mitomaniulo. Kaj tiu lerninto ĉe jezuita kolegio estis kapabla je surdaj, harditaj, senpardonaj malamoj, kiuj fojfoje liberiĝis en liaj privataj leteroj, per vulgaraj, malnoblaj insultoj.[2]

kaj priskribo de Roland Jossinet:

Ĉie, oni longatempe memoradis de Beaufront kiel tre afablan viron, agrable konversacieman; lia sinteno estis vere nobeleca, duberuĝaj malmultaj haroj – poste blankaj – kronis lian kapon, barbeto, nazumo; li parolis laŭ tute pastra maniero per voĉo akuta, en kiu oni estus eble povinta diveni iom da ambicio. <…> li perfekte sciis doni al si dignan personecon kaj fortan aŭtoritatecon, kio estis tre utila por la seriozeco kaj la sukceso de la juna Esperanto-propagando.[3]

Beaufront akiris fidon de Zamenhof pro la rezigno pri Adjuvanto, lingva kompetenteco kaj kontraŭreformemo, kaj, kun la beno de la Majstro li ekgvidis la movadon, pli ĝuste – li fondis novan movadon ekster la vegetanta resto de pioniroj en la okcidento de Ruslando.

En januaro 1898 Beaufront fondis la Societon por la Propagando de Esperanto (SPPE, Société pour la Propagation de l’Espéranto) kaj ĝian dulingvan organon L’Espérantiste. Li komprenis, ke la homfratigaj ideoj de la slavaj kaj judaj pioniroj ne povas progresigi Esperanton en Eŭropo kaj preferis silenti pri reunuiĝo de l’ homaro kaj pri paciga rolo de Esperanto por eviti akuzojn pri la duobla utopio lingva kaj idea. Li akcentis la lingvajn ecojn kaj la praktikan utiligeblon de la internacia lingvo.

Por promocii Esperanton, Beaufront decidis varbi influajn personojn. Kaj li sukcesis. Inter liaj varbitoj (kaj inter varbitoj de liaj varbitoj) estis profesoroj, redaktoroj, verkistoj, sciencistoj, politikistoj, juristoj, eĉ nobeloj. Inter la novgeneraciaj esperantistoj estis: universitata rektoro kaj filozofo Émile Boirac; profesoroj Carlo Bourlet kaj Théophile Cart, generalo Hippolyte Sebert k. m. a.

La dulingveco de L’Espérantiste ebligis al eŭropaj kleruloj esti informitaj pri Esperanto. SPPE kreskis rapide, ĝi okazigis kursojn kaj starigis filiojn, kaj fine de 1902 al ĝi kotizis ĉ. 1 mil 800 personoj, inkluzive de 380 nefrancoj.

Lia organiza laboro ne ombris la prilingvan. En 1900 aperis liaj Esperanta-franca vortaro kaj Commentaire sur la Grammaire de la Langue Internationale Esperanto – la plej aŭtoritata gramatiko de Esperanto. Zamenhof konfidis al Beaufront tralegi en la monda ekspozicio en Parizo (1900) sian raporton Esenco kaj estonteco de Lingvo Internacia.

En julio 1901 Bourlet aranĝis kontrakton inter Zamenhof kaj la fama Pariza eldonejo Hachette & Cie. Laŭ tiu kontrakto Hachette komencis eldonadon de Kolekto Aprobita de d-ro Zamenhof. Beaufront reprezentis Zamenhofon ĉe Hachette, kiu ne deziris rekte rilati kun orienteŭropa nekonato. Per tio Beaufront ricevis la povon kontroli la Esperantan literaturon kaj ankaŭ procentaĵon de ĉiu vendata libro.

SPPE en 1903 ŝanĝis sian titolon al SFPE (Societo Franca por Propagando de Esperanto), kaj ĝia membraro daŭre kreskis: 2543 en 1903, 3619 en 1904, 4052 en 1905. En tiu jaro funkciis en Francio 102 lokaj grupoj, okazis 144 kursoj de Esperanto. Precipe aktiva estis la Pariza grupo, kiun prezidis Bourlet.

Esperanto penetris el Francio en la franclingvajn Belgion kaj Svislandon, poste en Italion, Hispanion, Brition… Multiĝis la nombro da lokaj grupoj. Kiam Beaufront ekagis, da ili estis 6, sed 44 en 1902, 113 en 1903, 186 en 1904. En 1900 aperis en Esperanto nur du gazetoj (L’Espérantiste kaj Lingvo Internacia), sed en junio 1905 ekzistis jam ĉirkaŭ tridek gazetoj.

Danke al la lerta propagando, redaktado de L’ Espérantiste kaj al siaj verkoj, Louis de Beaufront ricevis la popolan nomon “la dua patro de Esperanto”. Sed dum la popolo admiris sian duan patron, ties pozicio ŝanceliĝis, ĉar la nova generacio de aktivuloj – profesoroj, redaktoroj, sciencistoj – havis pli da organizaj kapabloj kaj socia influo ol la hejma instruisto kun dubinda nobeleco. Pro insisto de Bourlet en 1903 Beaufront perdis la fidon de Hachette, kiu ekuzis la servojn de Bourlet. Jarfine la du ekskolegoj ĉesigis la interrilatojn.

La situacio precipe akriĝis en 1905, kiam Hachette malpermesis al Presa Esperantista Societo (PES) eldoni grandan francan-Esperantan vortaron surbaze de la vortaro de Beaufront, planita por eldono ĉe Hachette kaj aprobita de Zamenhof. Cart, gvidanto de PES kaj vicprezidanto de SFPE, helpe de Paul Fruictier ekkampanjis kontraŭ la monopolemo de Hachette, do kontraŭ Bourlet kaj nerekte kontraŭ Zamenhof.

Pro la malkonkordoj inter la gvidantoj Zamenhof proponis fondi Tutmondan Ligon Esperantistan en la unua mondkongreso esperantista en Bulonjo-ĉe-Maro (aŭgusto 1905), tamen tie neniu solvo estis trovita. Beaufront, kiu kontraŭis la ideon pri la Ligo, eĉ ne venis al la kongreso. Zamenhof vizitis lin, sed neniu el ili poste informis, pri kio ili interparolis.

Ĉi tiu sekreta renkontiĝo donis al Zamenhof sufiĉe da pensmaterialo, kaj post la kongreso en septembro 1905 Zamenhof skribis al Bourlet, ke li “fine trovis la fonton de ĉiuj malpacoj, atakoj, suspektoj, kaŝate disvastigataj falsaj famoj k.t.p., kiuj en la lasta tempo donis tiom multe da maljustaj ofendoj, tiel erarigis la publikan opinion de la tuta esperantistaro kaj enportis tiel grandan malordon en nian aferon”[4]. Kaj en la sekva letero kun la moto “Konfidencie!!” li klarigis, ke tiu fonto estas ne Cart kaj Fruictier, sed Beaufront.

Siaflanke Beaufront en L’Espérantiste oponis ne nur la organizajn strebojn de Zamenhof, sed ankaŭ ties socireligian doktrinon, kiu aperis komence de 1906 kiel hilelismo-homaranismo. Unue, li, romkatoliko, ne povis akcepti la bizarajn teozofiajn kaj kultajn ideojn de l’ homaranismo. Due, li protestis kontraŭ la Zamenhofa aserto, ke Esperanto kaj la homaranismo estas parencaj, kaj emfazis, ke “Esperanto estas nek partio, nek religio, nek sistemo societa aŭ filozofia, sed pura lingvo, nur lingvo <…>. Fari el ni, pli aŭ malpli, la realigistojn de religia kunfandiĝo, de novaj filozofismo aŭ socialismo estas grandega nesingardo”[5]. Trie, li insistis, ke Zamenhof restu por la mondo nur kiel la aŭtoro de Esperanto, ne kiel aŭtoro kaj protektanto de religia kreaĵo, ĉar “li estas kvazaŭ la enkorpiĝo de l’ esperantistoj, laŭ kiu oni kreas imagon pri la tuta esperantistaro”.

Laŭ Waringhien:

Tiu ĉi – evidente profunda – ofendo, farita de la Homaranisma afero al liaj katolikaj sentoj, por la unua fojo kontraŭstarigis Beaufront al Zamenhof en publika k akra opozicio.[6]

Post la polemiko en L’Espérantiste la du patroj renkontiĝis en Ĝenevo, kie la 27an de aŭgusto – la 5an de septembro 1906 okazis la 2a Universala Kongreso de Esperanto. En la ferma ceremonio okazis kurioza sceno: Beuafront sur la podio rakontis, ke li vizitis la faman filozofon Ernest Naville, kiu esprimis sian admiron pri Esperanto, kaj ke ili interkisiĝis ĉe la adiaŭo. Laŭ li, Naville dufoje kisis lin, kaj Beaufront publike transdonis la duan el la kisoj al d-ro Zamenhof en jena maniero:

Tiam la doktoro kaj S-ro de Beaufront sin interkisas kelkajn fojojn kaj interpremas longe, en nedireblaj aplaŭdado kaj aklamado.[7]

Ĉi tiu kiso restis en la historio de Esperanto kiel “Judasa kiso”.

Sen informi Zamenhofon, Beaufront fine de 1906 aliĝis al la teamo okupiĝanta pri reformado de Esperanto kaj proponis al la sekretario de la Delegacio por Alpreno de Internacia Helplingvo, Louis Couturat, utiligi Adjuvanton. Couturat faris sian reformprojekton de Esperanto kaj donis ĝin por redaktado al Beaufront. En majo 1907 Beaufront redaktis la projekton de Couturat kaj subskribis ĝin “Ido”.

La Komitato de la Delegacio kunvenis en oktobro 1907 en Parizo por elekti la plej taŭgan lingvon. Al la sesio estis invititaj la aŭtoroj de la ĉefaj lingvoj. Zamenhof ne venis kaj delegis Beaufront-on reprezenti Esperanton.

La 24an de oktobro la Komitato elektis Esperanton kun kondiĉo de modifoj efektivigotaj de la Konstanta Komisiono en la direkto difinita per la konkludoj de l’ Raporto de la Sekretarioj kaj per la projekto de Ido. Beaufront “pro sia speciala kompetenteco” estis kooptita kiel ano de la sespersona Konstanta Komisiono. Kompromisa solvo inter la reformistoj kaj esperantistoj ne estis trovita. Komenciĝis nova krizo, poste nomita Ido-skismo.

En la maja nomero de L’Espérantiste (1908) Beaufront identigis sin kun Ido, kvankam la reala Ido estis Couturat. En septembro li demisiis la prezidantecon kaj membrecon de SFPE – la plej granda kaj aktiva esperantista asocio en la mondo. L’Espérantiste – la plej influa gazeto esperantista – poste idistiĝis kaj ŝanĝis la titolon.

La 26 lastajn jarojn de sia vivo Beaufront loĝis en la vilaĝo Grivesnes apud Amiens. Li verkis plurajn gravajn lingvistikajn kaj didaktikajn studojn pri Ido, sed restis malestimata de la esperantistoj kiel personigo de perfido.

Louis de Beaufront mortis la 8an de januaro 1935 en Thézy-Glimont (apud Amiens) pro pulma sang-alfluo. Entombigita en Marestmontiers.

Referencoj

1. Zamenhof L. Leteroj de L.-L. Zamenhof. Vol. 1 / Komp., koment. Gaston Waringhien. Paris, 1948, p. 4-5. [Poste: LZ]

2. LZ 1, p. 5-6.

3. Jossinet R. La franca savinto de Esperanto // Gonin H., Amouroux J. Centjara asocia Esperanto-movado en Francio. Vol 1. Paris: UFE, 1998, p. 45.

4. Iom reviziita plena verkaro de L. L. Zamenhof. Vol. 2 / [Komp. Itô Kanzi]. Tokyo, 1990, p. 1581.

5. L’Espérantiste, 1906, №3, p. 66.

6. LZ 1, p. 278.

7. LZ 1, p. 290.

Aleksander Korĵenkov

Ĉi tiu artikolo aperis en la februara kajero de La Ondo de Esperanto (2015).

Oni povas represi la supran tekston nur kun la permeso de la aŭtoro.

© Aleksander Korĵenkov 2015.

Konstanta referenco

Centojn da aliaj brilaj trovaĵoj entenas tiu juvel-montrejo de signifoj. Kial brilaj? Tial, ke proverboj ofte portas du sencojn, unu konkretan, tuj unuanivele tradukeblan, kaj alian figursencan, duanivele enhavantan pli ĝeneralan, eĉ universalan konstaton, moralon, instruon. Kiam ni diras: “draŝi fojnon” ni komprenas, ke temas pri vana laboro, ĉar ni ne povas eltiri grenon el herbaro, kiu laŭdifine ne enhavas ĝin. La konkretan sencon lingvistoj nomas denotacio, la abstraktan, kaŝitan, eltirotan: konotacio. Ĝuste tiu konotacio, tiu kromsenco, ofte estas la ĉefsenco en l’ afero.

Tamen kiu el ni ne renkontis en la Proverbaro malfacilajn, eĉ tute nekompreneblajn dirojn? Antaŭ pli ol jarcent-duono Gaston Waringhien en La Nica Literatura Revuo citis kelkajn ekzemplojn kaj petis la helpon de samideanoj pli subtilaj, aŭ de tiuj, kies lingvo aŭ kulturo entenas la saman diron. Li ricevis malmultajn respondojn, kaj lia provado baldaŭ estingiĝis.

Eble tiun rapidan sinkon de la enketo pri proverboj kaŭzis la malfaciloj de l’ epoko; dum la Malvarma Milito la leteroj pene trapasis la feran kurtenon; korespondado estis bremsata; la sendantoj kaj ricevantoj estis suspektataj, ktp.

Nun per la reto la afero faciliĝis. Ni do varme esperas la sukceson de tiu klariga entrepreneto.

Ni komencu per la iom mistera “Bela birdo!” (№160 en la Waringhiena eldono). La denotacio estas simpla. Sed kio kaŝiĝas en la konotacio? Kial birdo, kaj ne fiŝo aŭ insekto? La sama Waringhien en sia vortaro Esperanta-franca tradukas ĝin per “joli coco” (beleta papago, “coco” estas ofta nomo por papago); papago ĉi tie por strangulo, kaj beleta ironie por malbela. Krome grava estas la krisigno, kiu indikas emocian sencon, do kroman sencon, ne nur simplan priskribon de birdo kiu estus bela. Franclingvano, pro simileco kun “joli coco” tuj sentos ĉe “Bela birdo!” aludon al individuo malfidinda, suspektinda, iu fripono, delogulo, ktp. Ankaŭ Eli Urbanová uzas la esprimon en simila senco.

La demandoj estas: Kiu la unua uzis la esprimon en teksto? Zamenhof? Ĉu ĉiu el ni, legantoj, uzas aŭ uzus ĝin en la negativa senco de franclingvanoj aŭ de Urbanová? Ĉu la esprimo samas en aliaj naciaj lingvoj?

Ni senpacience atendas respondojn, por pluŝvebigi tiun tiklan beston!

Jean Luc Tortel

Ĉi tiu artikolo aperis en la aŭgusta-septembra kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №8–9.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/09/239proverbaro/