Pli frue la konferenco de OSIEK asignis la premion por la plej valora verko en 2015. Vere unika situacio, ĉar ŝajnas ke unuafoje unu libro gajnas ambaŭ premion. Mankus nur “La Verko de la Jaro”, sed por tiu HEL ne rajtus konkuri…

Dum la solena fermo de la Universala Kongreso en Nitro la premian diplomon ricevis György Nanovfszky, vicprezidanto de Esperanta PEN-Centro, kies membroj ambaŭ nekongresintaj aŭtoroj estas.

La aŭtoroj decidis destini almenaŭ parton de la monpremioj al la eldono plurlingva de konciza prezento pri nia literaturo, celanta unuavice la membraron de PEN Internacia.

La plej rapida maniero por aĉeti la libron (preskaŭ 800-paĝan, kun pli ol kvincent bildoj, prezo 54 eŭroj plus sendokostoj) estas mendi ĝin rekte ĉe la eldonejo, Kooperativo de Literatura Foiro.

Fonto: Heroldo Komunikas, №608 7-B

La hungara aktoro Gyula (ekde la esperantistiĝo: Julio) Baghy (1891–1967), siavice filo de aktoro kaj de sufloristino, jam juna verkis poemojn kaj novelojn hungarlingve; sed rekrutite en la hungara armeo por la unua mondmilito li malsaniĝas kaj la hospitalo kie li troviĝas estas konkerita de la rusoj. Komenciĝas sesjara militkaptiteco, travivita en diversaj kampoj kaj tendaroj, puŝite ĝis Siberio. Dum tiu tempo li komencas poeti en Esperanto (lernita en 1911) kaj instrui la lingvon al siaj diversnaciaj samsortanoj.

Daŭrigo de la artikolo.

Jen ĝi aperis – la granda literaturhistorio! Ĝia fizika aspekto estas tre alloga kun amaso da ilustraĵoj kaj plaĉa grafika aranĝo. Krom la ĉefa kronika parto ĝi havas plurajn gravajn aldonaĵojn. Pli ol mil piednotoj aperas paĝopiede, sed pli ampleksaj referencoj aperas en kvindekpaĝa apendico, kie kolektiĝas amaso da interesaj informoj. Sekvas antologia parto, bibliografio kaj indeksoj, krom de personoj ankaŭ de revuoj, de temoj kaj – tre utila – de verkoj.

La du aŭtoroj dividis inter si la verkadon. La diversaj ĉapitroj ne estas aparte subskribitaj, sed evidente Silfer ĉefe respondecas pri epokaj superrigardoj kaj ĉapitroj pri teatro, dum Minnaja ĉefaŭtoris la reston, do la plimulton. Oni sufiĉe facile distingas la du stilojn.

Mi tre ŝatas la manieron laŭ kiu Minnaja rakontas kaj analizas la historion. Lia stilo estas simpla kaj klara, la lingvaĵo plejparte bona kaj la rakonto konkreta, flua kaj atentokapta. Li ofte uzas historian prezencon, kio helpas al mi senti proksimecon kaj ĉeeston en la evoluo kaj eventoj. La stilo de Silfer estas pli vortriĉa, kelkfoje vante esotera, kaj liaj manioj kaj ŝiboletoj iom lacigas min.

KOMPARO

La sola pli frua verko de sama amplekso estas la anglalingva Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (CEOLE) de Geoffrey Sutton aperinta en 2008. La du verkoj tamen ege diferencas inter si, ne nur per la lingvo. Dum Historio de la Esperanta literaturo (HEL) pli amplekse traktas la fruajn epokojn ol la malfruajn, en CEOLE estas male. Dum HEL kronikas, revuas kaj analizas, CEOLE ĉefe kolektas amason da faktoj. Sutton ne eldiras proprajn prijuĝojn pri la verkoj, sed citas erojn el diversaj recenzoj, tiel ke mi ofte sentas min invitata en diskuton. Male, Minnaja preskaŭ ĉiam prezentas sian propran prijuĝon kaj nur de temp’ al tempo citas el recenzoj, ofte por subteni aŭ precizigi la eldiritan opinion, relative malofte por pridiskuti ĝin. Persone mi trovas esence, ke la aŭtoro mem pesu kaj prijuĝu la traktatajn verkojn, sed mi plej ŝatus havi kombinon de ambaŭ aliroj, kio kompreneble rabus pli da spaco.

Sutton en CEOLE strebas katalogi ĉiujn verkojn originalajn kaj tradukitajn de ĉiu traktata verkisto. En HEL ni ricevas elekton, kies kriterioj kaj motivoj ne klaras. Tute ne aperas listoj de kompletaj verkaroj, kion mi trovas manko. La leganto ne povas scii, kio estas ekskludita.

La traktado de tradukita literaturo en HEL estas kaprica. Komence oni ja mencias multajn tradukaĵojn fare de Zamenhof, Grabowski, Kabe kaj aliaj. Poste estas menciataj verkoj el Dante, Boccaccio, Madách, Martinson, Grass kaj kelkaj aliaj. Sed mankas amaso da gravaj tradukaĵoj, kiel tiuj el Gogol, Dostojevskij, Kalevala, Kivi, Lagerlöf, Bulgakov, García Márquez, Hemingway, Miyazawa, Tolkien, Kertész kaj multaj aliaj.

Se daŭrigi la komparon, mi trovas HEL-on pli bela, pli zorge kaj konscie redaktita kaj pli flue legebla ol CEOLE. HEL amase citas el poemoj, malofte ankaŭ el prozaj verkoj, dum ĝi iufoje resumas la intrigon de romano, kio ne okazas en CEOLE. Ankaŭ la ampleksa referencaro estas atuto en HEL.

En CEOLE aperas mallonga parto kun “specimenoj”, por montri al la anglalingva leganto kiel aspektas Esperanto, kaj aldone vortareto por helpi deĉifri la tekstojn. En HEL aperas antologio, kies poezia parto ampleksas 56 paĝojn kaj la proza 22. La kriterioj de elekto estas neesprimitaj kaj nekompreneblaj al mi. Relative multaj poetoj ja estas reprezentitaj. Sed la malgrandega proza elekto estas nur bizara.

Ambaŭ verkoj dividas la Esperantan literaturhistorion en epokojn, sufiĉe simile. La interperiodaj limjaroj laŭ Sutton estas 1920, 1930, 1952, 1975. Laŭ Minnaja kaj Silfer temas pri 1921, 1937, 1952, 1970, 1993. Mi persone ne komprenas la obsedon de esperantistoj pri divido en epokojn, kiu en HEL havas la maloportunan sekvon, ke verkistoj longe aktivaj estas dishakitaj en pecojn.

Fine de la komparo mi menciu, ke ambaŭ verkoj tute ne – aŭ tre malmulte – traktas la ĝeneralan historion de la monda literaturo, nek la rilaton inter la Esperanta kaj monda literaturoj, eble ĉar malfacilas trovi tian rilaton. Ĉu do nia verda kulturo estas izolita insulo?

ANALIZOJ

Al mi persone malfacilas analizi aŭ eĉ nur priskribi poezion. Tial mi admiras la klarajn kaj kompreneblajn prezentojn de Minnaja pri verkaroj, poemaroj aŭ unuopaj poemoj de multaj Esperantaj poetoj. Evidente la multaj kaj ampleksaj citaĵoj helpas krei imagon pri la verkoj. Konkludoj foje estas ege trafaj. Pri Kalocsay li skribas: “entuziasmo estis ne pri tio, kion li diris per la versoj, sed pri la versoj, per kiuj li tion diris” (p. 121).

Kiam temas pri la prozo, li ŝajne ne havas egalan talenton. Nu, pluraj verkoj ja estas trafe prezentataj, ekz. la verkoj de Meye, Newell, Szilágyi, Francis kaj Nemere. Sed aliaj ne, laŭ mia opinio. Ofte li donas resumon de la intrigo sed malmulte pli. Prozaj citaĵoj aperas malofte. Alifoje la prezento maltrafas punktojn aŭ flankojn, kiuj ŝajnas al mi esencaj. Ĉe kelkaj verkoj ŝajnas, kvazaŭ li ne vere legis ilin, ekz. Kanako el Kananam de Linton, Morto de artisto de Löwenstein kaj la novelaroj de Karpunina.

Traktante Metropoliteno de Varankin, li mencias nek la metrokonstruon nek la meta-literaturan trajton, do ke ĝi estas romano pri la verkado de tiu sama romano. Pri Sen titolo de Ŝirjaev li asertas, ke ĝi “estis finita jam en 1898”. Simpla komparo kun la tekstoj, kiujn la junulo vere kreis tiuepoke, tuj pruvus tion absurda. Ĉe Homoj sur la tero de Engholm Minnaja ŝajne maltrafis la ĉeftemon esprimitan jam en ĝia titolo.

Pli grava manko estas la plena silentado pri iuj verkoj kaj verkistoj. Plej ŝoke mankas ajna mencio de Karuseloj… de Sara Larbar (Lilia Ledon da Silva). Tiu estas romano el 1987, kiu unikas el pluraj vidpunktoj, plej grave pro la vertiĝa stilo adaptita al la rakonto. Ne eblas, ke Minnaja ne konscias pri ĝia ekzisto, do la ekskludo estas grava misdecido.

Mankas ankaŭ mencio de verkistoj kiel Peter Brown, Jana Cichová, Gerard Cool, Deng Huijin, Vladimir Glazunov, Adalberto Huleŝ, David K. Jordan, Anja Karkiainen, Benita Kärt, Yohanes Manhitu, Donald W. Munns, Eduardo Novembro, Darik Otira, Penka Petkova Papazova, Benoît Philippe, Eija Salovaara, Viktor Sapoĵnikov, Margit Thoraeus-Ekström, Valda Vinář kaj Ye Junjian (Cicio Mar). Laŭ mi ili ja meritus mencion almenaŭ samrange kun pluraj minoraj aŭtoroj aperantaj en la verko. Ĝenerala problemo en HEL estas malekvilibro inter la spaco dediĉata al diversaj verkistoj, verkoj kaj aferoj. Mi volonte legus pli amplekse pri la verkoj de Ŝirjaev, Tóth, de Jong, Ungar, Löwenstein. Ial oni tute ne citas el verkistoj kun rimarkinda proza stilo, kiel Ŝirjaev, Szilágyi, Lorjak, Tóth, Urbanová kaj Bronŝtejn.

SILFER

Ĉiuj personoj kaj fenomenoj en la rondo ĉirkaŭ Giorgio Silfer (la Patrolo, Literatura Foiro ktp) estas detale kaj multpaĝe prezentataj. La aŭtoroj de HEL trotaksas ĉion ligitan al la Silferaj rondoj, sed plej grave la ideon, ke esperantistoj estas “popolo aŭtonoma” (p. 59). Tiun ideon oni imputas al multaj aŭtoroj mortintaj, kaj oni insiste penas retrospuri ĝin tra Baghy kaj Privat ĝis Zamenhof. Oni eĉ asertas, ke la mala opinio “restas tamen limigita al kelkaj tute marĝenaj unuopuloj” (p. 488). Per tia manko de realismo oni laŭ mi riskas ridindigi ankaŭ la seriozan enhavon de la verko. Estus domaĝe, se ĝi ekhavus reputacion de “Civita” memglorado, ĉar malgraŭ siaj mankoj ĝi ja estas riĉa, valora kaj alloga prezento de la Esperanta beletro.

La teatraj ĉapitroj de Silfer konstituas detalan kronikon pri teatroprezentadoj inter 1898 kaj 1993, en kongresoj, radiodisaŭdigoj kaj klubvesperoj. Temas plejparte pri verkoj tradukitaj, kaj la originala dramverkado iel perdiĝas en amaso da detaloj pri aktoroj kaj alio. Eble estus pli oportune eldoni ĉi tiujn ĉapitrojn en aparta volumo pri teatro. Tiu povus esti valora dokumento, kvankam la teksto estas senfokusa kaj bezonus sarkadon kaj redaktadon. En la nuna kunteksto ĝi iom malkonvenas, ankaŭ pro la stilo. Legante ĝin mi kvazaŭ aŭskultas monologon de maniulo delogita de sia propra voĉo.

La Esperanta literaturo estas relative vira afero. Ofte ĝi ŝajnas eĉ pli vira pro la emo de viraj kritikistoj atenti precipe aliajn virojn, kaj pro la konata fenomeno de klikoj aŭ “skoloj” el viroj, kiuj admiras kaj helpas sin reciproke. Bedaŭrinde ŝajnas al mi, ke ankaŭ HEL iomete kontribuas al tiu tendenco. Pluraj aŭtorinoj estas traktataj pli avare kaj malestime ol kompareblaj viraj verkistoj, aŭ eĉ mankas tute. Nu, oni trovas ankaŭ esceptojn bone prezentatajn.

Aperas en la verko kelkaj neglositaj terminoj, kiujn mi ne renkontis pli frue, komprenataj nur per la kunteksto: kanvaso (= intrigo, fabulo), marketro (= muntaĵo de intrigeroj) kaj nigra literaturo (= distraj verkoj pri krimoj). Krome Silfer uzas kelkajn teatrajn terminojn, kiujn li tamen piednote glosas.

RESUME

Resume mi dirus, ke la verko donas tre valoran kaj interesan imagon pri la originala Esperanta poezio de 1887 ĝis 2014. Ĝi faras tion per plejparte trafaj analizoj kaj abundaj poemcitaĵoj, jen en la kronikaj ĉapitroj, jen aldone en la antologia parto. Oni tamen ne traktas la plej popularan poezion – tiun kantatan.

La prozon ĝi traktas iom malegale, jen bone kaj interese, jen en iom mankhava kaj magra prezento, jen tute neglekte. La analizoj kaj interpretoj de prozaj verkoj kelkfoje estas trafaj. Alifoje ili ŝajnas al mi ne tre lertaj, aŭ eĉ tute mankas. Malofte aperas prozaj citaĵoj, kaj la tielnomata antologio proza estas nur malbona ŝerco. Fojfoje Minnaja donas resumojn de romanintrigoj, kio tamen ne egalas analizon. (En unu tia resumo sur p. 302 li eĉ ne hezitas malkaŝi la finon, kion legantoj de krimromanoj ne aprezas.) Ankaŭ la spaco dediĉita al diversaj prozverkistoj ŝajnas al mi iom malekvilibra, kaj la plena silento pri iuj verkoj kaj aŭtoroj konsternas min. La informoj pri originalaj teatraj verkoj riskas droni en kaprica vortlavango pri ĉio kaj nenio.

Tamen, malgraŭ evidentaj mankoj, HEL estas valora historia kroniko, precipe pri la poezio kaj la fruaj epokoj de la Esperanta literaturo. Se temas pri la prozo kaj la malfruaj epokoj, la verko de Sutton donas gravan kompletigon, kiun utilus esperantigi.

Sten Johansson

Ĉi tiu recenzo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №12.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/11/recenzo-61

Kio estis Lazaro Ludoviko Zamenhof? Se oni guglas (serĉas per “google”) unu el la plurdekoj da skriboj de lia nomo, krom aliaj kelkaj pseŭdonimoj, oni trovas, ke li estis kuracisto, okulisto, lingvisto, esperantisto, kaj aliaj subfakoj de tiuj ĉeffakoj: nenie (aŭ preskaŭ, neeble kontroli la ĉ. 300.000 trafojn) oni trovas, ke li estis sociologo, filozofo, teologo. Se oni esploras pri lia genta, rasa, landa, nacia aparteno oni trovas pri poleco, judeco, ruseco, litova deveno, germandevena nomo kaj multo alia.

La subtitolo de la verko de Walter Żelazny, Ludoviko Lazaro Zamenhof estas: Lia pensaro, sekvoj kaj konsideroj. Do la ĉefa referenco estas al la penso, kaj se oni legas la prezentan paĝon oni trovas: “La verko tuŝas riĉan problemaron etikan, politikan, sociologian, historian, filozofian ĉefe de la juda, hilelisma, homaranisma mondo(j)”.

Żelazny estas estro de la katedro pri sociaj sciencoj en la universitato en Bjalistoko, aŭtoro de pluraj sciencaj verkoj, kun neneglektinda esperantista kariero: estrarano de TEJO (1976-77), vicprezidanto de Pola Studenta Esperanto-Komitato (1979-81), unua konsulo de la Esperanta Civito (2001-06). Eldone la libro estas priskribenda tiel: traduko, fare de Tomasz Chmielik, de pollingva verko, adaptita al la esperantista komunumo (pluraj sciigoj kaj elementoj bone konataj inter ni estas ellasitaj); la originalo ricevis fortajn aprobojn de fakuloj de la universitatoj de Katowice kaj Bjalistoko.

Tiom riĉa ŝelo promesas riĉan enhavon. Kaj efektive multo estas plenumita, precipe el tio, kion la esperantista kulturo kutime ne scias aŭ intence forviŝas aŭ neglektas. Mi menciu nur, ke pri la ido-skismo oni kutime mencias kiel kaŭzon la fakton, ke la reformemuloj volis plisimpligi la lingvon, forigi la supersignojn, ŝanĝi la ne plaĉsonajn tabelvortojn, forigi la akuzativon; aŭ ke la ambicio de Beaufront, marĝenigita de Bourlet, volis ekspluati Couturat por reakiri prestiĝan rolon en la planlingvista rondo. Male, la idea flanko, kiun Zamenhof kaŝis en Bulonjo kaj nur parte, diluita, eldiris en Ĝenevo, estis ja la plej danĝera. La du grupoj, kiuj opoziciis al Zamenhof, kaj kiuj poste konkretiĝis en la ido-skismo, klasiĝas laŭ Żelazny tiel: unu estas la orienteŭropa, konsistanta el personoj sub imperioj, el kiuj ili volis eltiriĝi. Ĉi tiu grupo havis naciajn celojn, kaj la nemencio de ia nacia programo en la hilelismo ilin malvarmigis; ili ja esperis kvazaŭ je mesio, kiu redonu tra la internacia lingvo senton kaj fieron pri nacia aparteno, kaj tiun senton Zamenhof perfidis. En la okcidenta flanko eminentis francaj profesoroj, konservemaj ne tiom pri la lingvo sed pri la roloj en la socio: kunestis la kleristoj, kontraŭaj al ĉiuj religioj, eĉ pli al ĉi tiu nova stranga “hilelismo”, kiu simple celis aboli la eksterajn aspektojn kaj ritojn (kiuj ja en religio estas esencaj) kaj formi iun superreligion, kun hilelismaj temploj, kun rifuzo de sinatribuo al iu difinita nacio; paradokse, ĉi tiun klerisman pozicion flankumis la integrismaj katolikoj, kiel Beaufront, kiu kontraŭmetis la forton de la kristana tradicio al ĉi tiu novaĵo de ruslingva judo (epiteto ne tiom laŭte menciita, sed enkore sentata). Ja, judeco, kiu estis tiom kaŝita de Zamenhof, por ke ĝi ne risku detrui la aferon de internacia (senideologia) lingvo, se tro multaj el la ekstera publiko ekscius pri la judeco de la aŭtoro. En la popolo eŭropa antisemitismo subgrunde serpentumis ĉiam (eĉ nun), kun detempaltempaj eksplodoj kiel la carepokaj pogromoj aŭ la naziaj gaskameroj; ke esperanto povos dampi tiujn fenomenojn eĉ ne Zamenhof esperis. Sed ankaŭ judojn Zamenhof seniluziigis, donante tiom da graveco al Hillel, kiun la juda tradicio preferas pli ombrumi ol ekzalti. La esploro de Żelazny do estas tute malkaŝa kaj kuraĝa, venkante longe praktikatajn hipokritaĵojn: ankaŭ ne malgranda parto de la esperantistoj estis/as kontraŭjudaj.

Malfacilas elekti, kiu estas la plej interesa temo aŭ ĉapitro, ĉar ĉiu estas ege interesa; la konsideroj pri la postzamenhofa sorto de liaj ideoj okupas preskaŭ duonon de la libro. Malforto estas, ke la aŭtoro ŝajne volas tuŝi ĉiujn temojn, kaj por tio la 190 paĝoj ne sufiĉas, tiel ke pri kelkaj temoj oni ŝatus lerni pli. Koncizaj historiaj notoj kun oportunaj geografiaj mapoj pri la iama disdividiteco de la nuna Pollando helpas kompreni la problemon de Zamenhof pri la lingvo kiel instrumento por ŝanĝi la socion. Ĉiupaŝe estas sekvata Zamenhof en sia sento pri aparteneco al la juda popolo, sed kun frua distanciĝo de ĝiaj naciismaj ekstremoj; zorgemo estas ankaŭ pri la elekto de vortoj kiel nacio, gento, popolo, raso.

Tre atenta estas la distingo inter la hilelismo de 1901, la homaranismo de 1906 kaj la fina versio de homaranismo de 1917; interesa la kontrastigo inter Zamenhof, kiu vidis konfliktojn ne klasajn, sed etnajn, kaj Roza Luksemburg, kiu vidis konfliktojn ne etnajn, sed klasajn. Ambaŭ ne sukcesis ĝisvivi la solvon de tiuj problemoj. Same interesa estas la analizo de la silenta konflikto inter Ludoviko kaj lia patro, kiu, veninte el minoritata subpremata lingvogrupo, estis pene konkerinta prestiĝon kaj salajron per konstanta strebo al integriĝo en la rusa socio, kaj ne volis riski ĉion perdi pro la strangeco de la ideo pri universala lingvo.

El la verko oni povas lerni multon pri tre diversaj temoj kaj sociologiaj kaj historiaj, ekzemple pri ebleco de ŝtato kiu havu esperanton sia lingvo. Plenaj kvar paĝoj estas dediĉitaj al “Amikejo”, alilingve nomita “neŭtrala Moresnet”, teritorio ekonomie flora pro zinko-minejo, kiun la kongreso de Vieno en 1815 starigis kiel sendependan (3,5 km², 3600 loĝantoj), kun la diversaj servoj mastrataj kune de Nederlando kaj Prusio (poste Germanio) kaj estroj kune deciditaj de la du ŝtatoj. En 1831 Belgio sendependiĝis de Nederlando kaj ĝin anstataŭis en la kontrolo de la teritorio. La minejo elĉerpiĝis en 1865, sed la teritorio restis jure en la sama situacio. Ke ĝi povis fariĝi esperantlingva ŝtato dependis de la hazarda fakto ke en la komenco de la dudeka jarcento la du estroj estis esperantistoj, kaj esperanto efektive estis lernigata al centoj da personoj, dum la loĝantoj parolis denaske unu el la aliaj lingvoj, germana, nederlanda, franca. Tiu revo ŝajnis konkretiĝi, eĉ la teritorio sin proklamis oficiale sendependa ŝtato en 1908, kun alveno de multaj esperantistoj el Eŭropo kaj kantado de himno, sed ĝuste tiam estis la ido-skismo, la francaj intelektuloj favoris Idon kiel simplan senideologian komunikilon kontraste al esperanto, kiu kuntrenis sian internan ideon pri paca kunekzistado. Zamenhof montris favoron al la iniciato per iu letero, sed dum la kongreso en Barcelono li neniam aludis al la temo, tute engaĝita por dampi la skismon. La packontrakto post la unua mondmilito atribuis tiun etan teritorion al Belgio. Żelazny citas hipotezon de Silfer, ke se la loĝantoj estus vokitaj al referendumo pri akcepto de la sendependa ŝtato, estus pli facile rezisti al la kancelarioj de la venkintaj potencoj. Sed per “se-oj” oni ne faras historion… Apenaŭa mencio estas pri alia kvazaŭŝtato, la Insulo de la Rozoj, petrolekstrakta platformo en la internacia akvo apud la itala Adriatika marbordo kaj kontraŭleĝe detruita de la itala mararmeo sub indiferenta rigardo de la aliaj ŝtatoj.

La aŭtoro intervenas ankaŭ en la problemon de lingva justeco, analizante la “raporton Grin” pri la lingvopolitiko de la Eŭropaj instancoj, kaj refutante la teorion de la flandra belgo Philippe van Parijs, ke kompleta anglalingviĝo de Eŭropo estas finfine la malplej ekskluda solvo de la lingvo-problemo.

Malfortan flankon la verko havas kiam priskribo de faktoj finiĝas, kaj oni alvenas al la sekvoj de la ideoj de Zamenhof kaj al la finaj konsideroj, tute personaj. La paragrafo titolita “Moderna Esperantio. Finvenkismo. Raŭmismo” alprenas iun dogman pozicion tiel resumeblan: “ni raŭmistoj pravas, vi finvenkistoj malpravas”. Ke certe iu partiano de ideologio opinias la sian prava kaj alian malprava estas normale; ja se iu konsiderus pli justa alian ideon li aliĝus al tiu. En la verko estas oportune reprenitaj kaj klarigitaj iuj ideoj de la Esperanta Civito, sed maloportunas la tono, kvazaŭ la raŭmistoj akuzus la finvenkistojn pri la stagno de esperanto en la mondo, kaj finvenkistoj reciprokus. Se propraj celoj ne estas atingitaj, doni la kulpon al alia estas kutima strategio, sed tre mallongperspektiva. Tamen proklami tiel laŭte teoriojn, kiuj en la ĝenerala movado estas rigardataj kiel strangaj aŭ mokindaj, estas salutinda kuraĝo.

Impona estas la dekpaĝa bibliografio; krom la konataj verkoj de Korĵenkov, pilastro por la kono de Zamenhof, troviĝas amaso da unuopaj artikoloj kolektitaj el plej diversaj fontoj.

Preseraroj, precipe en la citaĵoj (evidente transprenitaj per tranĉo-kaj-algluo el aliaj dosieroj) iom ĝenas la fluon de la legado.

Carlo Minnaja

Ĉi tiu recenzo aperis en la februara kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2015, №2.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2015/02/recenzo-50/

Ĉi lasta startas de la filozofia teorio de Peirce kaj ĝin evoluigas al la analizo de la kulturo kaj al la maniero laŭ kiu oni perceptas ĝin. Tial laŭ li la pura teksto-strukturo estas nur parto de la komuniko, dum alia parto estas konfidita al la interpreto fare de la utiliganto, kaj tio trenas lin al aparta interesiĝo pri tradukado. Multajn fakajn librojn li verkis, sed la plej grandajn sukcesojn li tamen trafis per siaj romanoj: La nomo de la rozo (1980) estis tradukita en 47 lingvojn kaj vendita en 30 milionoj da ekzempleroj; La pendolo de Foucault (1988) konfirmis la grandan sukceson de la unua romano, kvankam ne atingante tiel pintajn rekordojn.

Lia esploro pri la signifo trenis lin al la interesiĝo pri la “perfekteco” de lingvo, kun ampleksa studo de la provoj pri kreado de tia lingvo ekde la mezepoko. En 1993 aperas La serĉado de la perfekta lingvo en la eŭropa kulturo1, historia, popularscienca verko kiu ne estis tiom atentata de la kritiko kaj kiu daŭre ne apartenas al lia plej fama produktado: tamen ĝi atingis konsiderindan eldonnombron, trenate de la sukcesoj en la romana ĝenro. La verko estas interesa ĉar ĝi signas netan rekonsideron pri la internacilingva demando. La komenca aliro de Eco al la temo estis skeptika: kiel adepto de la ĝenerala lingvistika skolo, la ideo pri lingvo konstruita ĉetable estis rigardata en Italio sen intereso, kvazaŭ temus pri ludo de originaluloj. Antipode, por doni plian forton al la finaj konkludoj la frontpaĝa frazo estas ĉerpita el verko de Francesco Soave, Konsideroj rilate al la starigo de universala lingvo (1774), kiu tiel tekstas: Mi certe neniam volos konsili al vi sekvi la bizaran penson, kiu enkapiĝis al vi, revi pri universala lingvo. La kavalkado de Eco daŭras tra la tuta historio de la homa specio komencante de Adamo: kiun lingvon al li parolis Dio? en kiu lingvo li donis la nomojn al la bestoj? kialingve li parolis al Eva? Ĉar ja mencioj pri la lingvo aperas en Genezo, ĉe ĉapitroj 2, 10, 11. Pli konkrete kaj dokumentite, Eco esploras la lastajn okcent jarojn spure al la serĉintoj de lingvo perfekta: la provoj de Ramon Llull en la dektria jarcento, de Komensky kaj de multaj aliaj, kiuj serĉas tra la logiko la bazajn principojn, sed… ne trovas; tamen iliaj serĉadoj laŭgrade grimpas monton kiu alproksimiĝas al la celo.

De lingva perfekteco al lingvo tuthomara la paŝo estas mallonga: se oni trovas lingvon perfektan, bazitan sur logiko, do ĝi estas same (kaj facile) alirebla de ĉiuj, kvankam ne estas tuŝita la problemo, ĉu logiko estas egala por ĉiuj homoj, ĉu la koncepto pri realo estas komuna, ĉu konceptoj pri certeco, probablo, decideblo estas subtavolo absolute ĝenerala. En la verko nur dek kvin paĝoj estas dediĉitaj al la internaciaj helpaj lingvoj, kaj ene de ili iom pli ol ses al Esperanto. La zamenhofa kreaĵo estas rigardata kun estimo, ne kiel provo sed kiel realaĵo: estas rakontite pri la judeco, pri la hilelismo, pri la klopodo kaŝi la fakton, ke la unua celo de la komuna lingvo estis por unuigi la judojn, kiuj tiam, pro la diversaj persekutoj ĉiulokaj, estis konsiderantaj la ideon denove kuniĝi en unu teritorion kun unu lingvo. Estas menciita la vasta apogo al Esperanto fare de renomaj sciencistoj; nu, entute eble ĝi estas la plej legita itala verko kiu science-historie donas precizajn kaj ekvilibrajn informojn pri Esperanto.

Sed la “meritoj” de Eco vidataj de la esperantistoj ne konsistas nur el tiu kelko da paĝoj. En tuj posta intervjuo, farita en Parizo okaze de la franca eldono de la lbro, li enfokusigas la rolon de internacia artefarita lingvo, kaj li taksas Esperanton kiel la nuran sukcesan, laŭ du vidpunktoj. Unu estas la traduka: Eco estis impresita pri la kvanto de tradukoj kaj konkludis, ke se en Esperanto oni povas esprimi ĉion kion la granduloj esprimis en siaj etnaj lingvoj, do ĝi tute taŭgas por esti tuthomara, kvankam ankoraŭ vidata kiel helpa, kiel pontolingvo. Ĝis ĉi tiu punkto li aprezis la celon de Zamenhof kiu revis pri kolekto de ĉefverkoj el la diversaj lingvoj. Sed dum la esplorado de la tradukoj, Eco alproksimiĝis ankaŭ al la personeco de Zamenhof kaj al lia interhoma religio. Stimulo estis la lekcioj de li donitaj el la Eŭropa Katedro de la “Collège de France“, kio kaŭzis intervjuon fare de István Ertl, tiam redaktoro de la UEA-revuo, kaj François Lo Jacomo, pariza lingvisto membro de la Akademio de Esperanto. Tiu intervjuo estis plurfoje komplete aŭ resume eldonita, kaj kiel Esperanto-dokumento de UEA n. 32E, kaj en la UEA-gazeto, kaj, en la originala franca, kiel Umberto Eco, l’espéranto et le plurilinguisme de l’avenire2. Tiu intervjuo startas de la konsideroj pri la tradukado, kiu, antikva kiel la homo, nur en la pasinta jarcento estis traktata detale kiel filozofia problemo pli ol kiel simple lingva aŭ literatura. La transiro al dulingvaj aŭ plurlingvaj familioj puŝas la temon al la graveco de la familia lingvo kompare al tiu de la medio. Sed Eco agnoskas la emocian rilaton al la lingvo, kaj li agnoskas, ke la rilato al Esperanto baziĝas sur la ideologia fono sur kiu ĝi naskiĝis kaj ankoraj vivas: la justeco inter la popoloj, el kiu la esperantistoj estas tre sentemaj pri la lingva aspekto. En tiu intervjuo Eco konfesas, ke li pasis de indiferenteco al intereso: li startis de la koncepto de Whorf, ke ĉiu lingvo kuntrenas iun specifan koncepton kaj interpreton de la mondo, kaj ke tio ne eblas en internacia lingvo, ĝuste ĉar internacia, kie ne konfrontiĝas interpretoj malsamaj unu de la alia. Due, li startis de la koncepto, ke artefarita lingvo ne eblas, ne povas funkcii, sed poste li rimarkis, ke, se oni ne scius ke Esperanto estas artefarita, oni povus ĝin kredi natura.3

Je la demando, ĉu Esperanto kuntrenas sian propan mondpercepton Eco respondas, ke tion rajtas diri nur tiuj kiuj konas kaj praktikas la lingvon, sed li havas la impreson ke Esperanto povas iĝi ia Honkongo de la lingvoj, kie la renkontiĝo estas ebla sen iu trudo de unu al la alia. En la lastaj ses monatoj da esplorado, Eco rimarkas, ke malantaŭ Esperanto estas iu “religio”, kio klarigas, kial Esperanto sukcesis male al aliaj projektoj. La personoj ne konas la vivantan elanon kiu estas sub la lingvo, kaj li estis fascinita pli multe de la biografio de Zamenhof ol de la gramatiko.

En registraĵo ĉe la Radikala Radio li diras, ke Esperanto estas ĉefverko. Jen do sciencisto, kiu transiris de indiferenteco al intereso, de nekono al informiĝo, de skeptikeco al estimo.

Carlo Minnaja

Notoj

1. En Esperanta traduko de Daniele Mistretta: La serĉado de la perfekta lingvo, Edistudio, 1994, kun antaŭparolo de Humphrey Tonkin. En tiu traduko estas uzata la termino “semiotiko” kiel samsignifa al “semiologio”.

2. Language Problems and Language Planning, 18, 2, 1994, p. 87-112.

3. En la tempo de la intervjuo, 20.1.1993, la koncepto pri artefariteco de lingvo kontraste kun natureco, estis ankoraŭ iom primitiva, kaj la terminoj uzataj de Eco en la intervjuo estas influataj de tiu proksimumeco.

Ĉi tiu artikolo aperis en la aprila-maja kajero de La Ondo de Esperanto (2014).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2014, №4–5.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2014/06/trezoro/

Ĉiuj recenzoj, paroloj, eseoj pri Ķurzēns mencias la Kaloĉajajn vortojn: “Kantisto de vivsopiro, de malkontento, de amara spito kontraŭ malvastaj horizontoj. Li havas preskaŭ solan temon: la senpovon de junulo malsata je l’ vivo. Sed sur tiu sola temo li faras variaĵojn konsterne riĉajn.” Tiu estas la prezento de la latvo Ķurzēns (1910–1959) en Dekdu poetoj, aperinta ĉe eldonejo Literatura Mondo en 1934. Temis pri tre talenta junulo, filo de gimnazia instruisto pri matematiko, junulo aktiva ankaŭ en la movado: apenaŭ pli ol dudekjara li estis redaktoro de La Ondo de Daugava (1932–34), vicprezidanto de Latvia Esperanto-Societo, ekde 1933 versoj el lia plumo pluras en Literatura Mondo.

Dudek poemoj en la Kaloĉaja antologieto, kvindek naŭ en la persona kolekto Mia spektro ampleksanta la periodon 1931–1935 (sed aperinta ĉe Literatura Mondo nur en 1938), kiu tamen (bedaŭrinde!) forsarkas tri el la antaŭaj. La dua eldono, en 1985, kolektas la poemojn de la antaŭa eldono, la tradukojn de Ķurzēns el la latva kaj la tradukojn fare de Elvira Lippe el la latvaj poemoj de Ķurzēns. Posta eldono ĉe Sezonoj (1987) kun titolo El “Mia spektro” reaperigas, en tre modesta mimeografiita vesto, nur liajn originalajn esperantajn poemojn de la eldono de 1938, kun enkonduko de William Auld kaj biografiaj notoj de Mirdza Burgmeister. Nenio alia de li.

La vivdestino ne estis tro favora: el sia naskiĝurbo Alūksne li venis al Rigo, kie li lernis esperanton kiel mezlernejano kaj kie li diplomiĝis; ŝtatoficisto post abiturientiĝo, li studis ekonomikon, la milita ŝtormo kun okupado de Latvio fare de Sovetio, poste Germanio, poste denove Sovetio, lin portis al Germanio kaj nur en 1945 li revenis al sia lando, sed pro personeckulto estis deportita al norda Ruslando kie li restis dum kelke da jaroj. La movado en Latvio estis rekonstruita en 1957, sed li ne plu partoprenis ĝin. Lia humoro, jam nigra pli frue, lin kondukis al deprimiĝo, kaj en hotela ĉambro la 3an de aŭgusto 1959 li mortigis sin. En sia adiaŭa letero al la edzino Anna li skribas: “Mi ne plu havas forton kaj ĉefe, jam delonge havas nenian sencon, ankoraŭ kaj ankoraŭ daŭrigi tiun ne esprimeble stultan per nenio pravigeblan, jam delonge ĝis ekstremo tedintan komedion, kiun ne sciate pro kio, oni kutimas nomi per nobla kaj sonora vorto – la VIVO.”

Se iom supraĵe resumi la Kaloĉajan prezenton, la poezio de Ķurzēns estas unuteme pesimisma. Pesimismo de dudekjarulo, kiu ne malaperas kun la paso de la jaroj. Tamen tiu unutemeco tiom nigra ne estas prikonsentebla. Alternas pensoj ja nigraj pri morto kaj pri senceleco de la vivo kun aliaj tamen tute alispiraj, ĝojaj, plezurcelaj. Penso pri rapidritma vivo sencela estas jam de 1933:

Mi rapidas tra la vivo, mi ne haltas dum la iro –
ja nenio plu min tenas, ne katenas min sopiro.
Sub la flekse ŝova ŝuo de fokstrota pulsa ĝuo
fordegelu miaj tagoj en ebrio kaj delir’.

Haku gaje la minutojn ĝesa¹ ritmo brutambura,
horojn portu for al foroj violona fajfo kura,
en murmuro monotona de la voĉo saksofona
pasu mia viv’ kaj ĉesu – sen postlas’ de ia spur’.

[1. Nun “ĵaza”]

Oni trovas aliteraciojn kaj ritmon kiuj memorigas pri Hohlov, kaj tiutempa malmultlinia recenzo de K. R. C. Sturmer en The British Esperantist (1939) trovas tion paŭsaĵo, ne rimarkante la originalecon. Aparte atentinda, kaj atentata de Auld, la “abortita” rimo per la lastaversa elizio, stilapartaĵo de Ķurzēns, troviĝanta ankaŭ en aliaj liaj poemoj.

Tradukoj el la latva lin anoncas en Literatura Mondo (majo 1933), kaj la “Redakcia poŝto” samnumera lin kuraĝigas: “Viaj tradukoj […] montras traduk-kapablon, kiu, se vi pli vaste vin dediĉos al la interpreto de poezio, vin certe levos inter niajn plej bonajn poemtradukistojn (ili ne estas tro multaj).” Sekvas pliaj tradukoj; dudek kvar poeziaĵoj tradukitaj aperas en Literatura Mondo, oktobro 1934, la latva numero. Ankaŭ ĉe traduko Ķurzēns majstras ĉe aliteracioj; jen ekzemplo en Momento de ĝojo de Vilis Plūdonis:

Verdherbajn kampojn mi travagas sola.
Varmspire min karesas la somer’.
Ĉiela bluo fluas super ter’.
En ravaj revoj dronas mi, senvola.
Kontestas mi. En kor’ deziroj ĉesas.
Anim’ fandiĝas kun la univers’.
Kaj ĉio, ĉio iĝas bela vers’.
Por esti ĝoja, kiom nur necesas.

Originalaĵoj debutas en la oktobra numero de 1933. Tute gajaj, kongruaj kun la junula aĝo:

Hodiaŭ min regas ekscito,
hodiaŭ mi estas ne mi;
lavange la sango min pelas,
la sentoj ventege ribelas,
kaj regas min stranga ekscito:
hodiaŭ mi pensas pri vi.

Ne maloftas la instigo al senbrida ĝuado, neglekte pri fino:

Kial ne ĵetiĝi haste
En la kirlon de diboĉo,
Kial ne mankapti draste
Kaj ne trinki ĝojo-vinon?
Ja la fino
Venos mem.

Amon li ne forgesas: en Al amikino iama li preskaŭ dorlotas malsane palan amikinon: foru la malsan’ / Ke ree floru ĝoj’ sur via vojo.

Ankaŭ William Auld, en la enkonduko al El “Mia spektro”, evidentigas unutemecon: la senespera, senkolora senceleco de lia vivo. La ripetado de koncepto “sen” bone portretas la maltrafitajn aspirojn de la poeto. Tamen de tempo al tempo li ŝajnas trafi al feliĉo, kiel en Subita ĝojego:

Hodiaŭ radias la mondo junbrila
en fluo de l’ bluo serena.
Mi volus forpaŝi kun “vivu!” jubila,
kun kapo senĉapa, kun koro facila
kantante, laŭ vojo sunplena.

Kvankam lia produktado ampleksas entute kvin jarojn, kaj la originalaj poemoj estas entute sesdek du, do en ĝenerala literaturhistorio li estus menciinda per piednoto, senmortajn spurojn li ja lasis. La Esperanta antologio transdonis al la populara kulturo dek kvar el la poemoj de Ķurzēns. Certe restas en la memoro la versoj de la Aŭtuna elegio (majo 1934):

Hieraŭ pluvis, kaj hodiaŭ pluvas
kaj morgaŭ same, lace glitos gutoj;
kaj same, lace iros la minutoj
de mia viv’, sencela kaj enua.

Kaj same en Ĉu tio do – la vivo? aŭdiĝas, kaj plurestos en
la memoro, la krio:

Ĉu vere nur por nin al tombo treni,
ĉu vere nur por morti ni naskiĝis?
Ĉu tio do – la viv’?
Ne, ne! Neeble!
Ankoraŭ devas, devas io veni!

Carlo Minnaja
Ĉi tiu artikolo aperis en la junia kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №6.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/05/212kurzens/

La hungara aktoro Gyula (ekde la esperantistiĝo: Julio) Baghy (1891–1967), siavice filo de aktoro kaj de sufloristino, jam juna verkis poemojn kaj novelojn hungarlingve; sed rekrutite en la hungara armeo por la unua mondmilito li malsaniĝas kaj la hospitalo kie li troviĝas estas konkerita de la rusoj. Komenciĝas sesjara militkaptiteco, travivita en diversaj kampoj kaj tendaroj, puŝite ĝis Siberio. Dum tiu tempo li komencas poeti en Esperanto (lernita en 1911) kaj instrui la lingvon al siaj diversnaciaj samsortanoj.

Post longa revenvojaĝo tra sudaj maroj fine li atingas Budapeŝton kaj komencas fervore agadi: verviganto de la E-Rondo Amika, gvidanto de kursoj, organizanto de literaturaj vesperoj, tuj en la redakta komitato de Literatura Mondo.

Post premiere manskribita kajereto Bukedo, en 1923 aperas la poemaro Preter la vivo, parte verkita ankoraŭ en Siberio kaj dum la reveno hejmen; enestas ankaŭ pecoj muzikitaj, plejparte de lia kunulo en militkaptitejo, Miĥaelo Sárosi. Poezian antaŭulon Baghy rekonas en Privat, kies temojn, kiel pri papilio kaj pri tombejo, li sporade tuŝas.

Ĉefaj temoj? Junula amo al knabinoj, tuthomara amo, hororo pri la milita besteco, virinoj solaj kaj malfeliĉaj. Multo biografia enestas: la seniluziiĝo pri la edzino, kiu ne atendis lin dum tiom da jaroj, la tenera patra amo al la filino. Baghy vidas ĉion tra persona lupeo: pronomo “mi” superabundas, la “ni” rivalas laŭ ofteco.

En tiu volumeto hodiaŭa kritikisto malkovrus pli ol unu mankon: konceptoj tro ripetitaj, iuj versoj preskaŭ nur kejlaj, pluraj rimoj preskaŭ ŝablonaj. Sed la melodio de la versoj, la tute simpla lingvo, la temaro perfekte kongrua kun la “internacia pacifism-esperantisma romantikismo” igos lin amata: Baghy fariĝas la unua poeto legata de sia popolo. Lia melankolia tristo, la tragike finiĝintaj amoj sorĉas la leganton:

Ne estas por mi ĝojo en la viv’,
nek flor’ printempa, nek sunbrila flamo…
Ĉe orfa tombo ĉe la montdekliv’
Mi preĝas plore pri l’ entomba amo.

Li ŝatas alpreni la rolon de vagabondo: mizera, senespera, vivanta nur
apud kaj per siaj versoj. Apud forno (ripetita temo) li priploras la
malfeliĉon de sia dispeliĝinta familio, kaj ankaŭ sopiro al morto estas
temo ripetita…

Tamen ne malofte montriĝas majstra traktado de aliteracioj kaj sonalternoj, helpata de la tipografia aranĝo:

Ond’
post ond’
en danca rond’,
zuma kaj brua,
ĉe fulmotondro skua
jen sible susure ĝemas,
jen muĝe murmure blasfemas
kaj ĵetas sin al rip’ de l’ baraktanta ŝip’
por peli ĝin per puna fort’, pacigi nin kun tera sort’
– en mort’…

Aperos poste aliaj poemaroj pli rafinitaj teknike, sed vere novajn inspirtemojn li ne trovos plu. Lia famo kreskas ĉefe pro la noveloj kaj la romanoj, kaj lia vivo iĝas malpli premata, sed pli intensa: li aktoras kaj reĝisoras en la UK-oj, iniciatas la tagon de la libro je la naskiĝtago de Zamenhof, gvidas Cseh-metodajn kursojn diverslande. Lia ĉeesto plurloka, lia bonkora vizaĝo de amema instruisto, lia homeco kaŭzas, ke multaj lernantoj aŭ konatoj lin nomas “Paĉjo” (ankaŭ mi, kiu tre agrable restis kun li dum la UK en Bolonjo, 1955).

Lian popularecon nutras la sinsekve aperantaj verkoj: romano Viktimoj (1925) kun sia daŭrigo Sur sanga tero (1933), poemaro Pilgrimo (1926), la satira romano Hura! (1930). Baghy poeto osciladas inter espero kaj pesimismo, kvankam la dua forte superas la unuan. Sian trian poemaron La vagabondo kantas (1931, 2a eld. kompletigita 1937) li mem nomas “simplaj versoj”; fakte li gurde ripetas siajn rimojn kaj temojn, helpate de lulanta melankolio:

Ludas la cigano:
violono ploras.
Pri l’ pasinta amo
koro rememoras…

En 1937 aperas romaneto La verda koro pri la vivo en Siberio, la Esperanto-kursanoj, embria amo inter la kursestro (identiĝo de Baghy mem) kaj loka junulino. Sukceso vasta, represoj multaj dum duona jarcento: verkon kun Esperanto kiel ĉeftemo la publiko avidas.

La mieldolĉe siropa amnovelo Printempo en la aŭtuno (1931) transdonas stafetbastonon al la plej granda produkto de la postmilita Baghy kaj eble de la esperanta poezio entute: la triakta lirika dramo Sonĝe sub pomarbo (1958) kvazaŭ plenumas deziron esprimitan en tiu novelo. Du gejunuloj, Adamo kaj Eva, sonĝas kaj filozofumas sub la Pomarbo, simbolo de la eterna Vivo; ĉirkaŭ ili orbitas mitologiaj kaj modernteknikaj figuroj, la “homunkuloj”, la Faŭno, la Nimfo kaj la saĝa Strigo, kiu ilin admonas tiel:

La Vivo ŝajnas monstra maro;
sur ĝi la Homo – ludoŝip’.
Ne gravas kvanto de la varo
nek la kvalito nek la tip’.
La ŝipo serĉas rodon; fate
ĉe bord’ perdiĝas ĉiam cel’;
do onfrapite sortpelate
ĝi velas plu kun dub’ esper’
kaj ek laŭtajde ondorajde
de ondosupro al ondvalo
ŝanĝinte ofte revojn trajte
sed nesciante pri l’ kialo.
Kialon senlimec’ ne havas
(la monstra maro ludas nur)
la ŝipon lulo, skuo trafas;
ĉe ĉiu ondo – aventur’.
La Homo, estro de la Ŝajno,
imagas sin ja suveren’,
nur pensas pri la ebla gajno,
disipas forton en la pen’
kaj ek plenvele novacele
nescie pri la ŝiporompo
li drivas fide kaj sinpele
ĝis glutas lin la – ondotombo.

La grandajn temojn de la vivo Baghy traktas alimaniere ol Auld, sed same intense: la sonĝo permesas al li alveni al pura, eksterfilozofia poezio. Kelkaj aliaj verkoj, poeziaj, novelaj kaj teatraj sekvos en la postaj jaroj, sed tion kion Baghy povis diri, li jam diris sonĝante sub pomarbo.

Carlo Minnaja

Ĉi tiu artikolo aperis en la februara kajero de La Ondo de Esperanto (2012).
Ĉe represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaĵo) aŭ retan (se en retejo):
Papere: La Ondo de Esperanto, 2012, №2.
Rete: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/02/trezoro208/